☰
भारतीय समाजाच्या इतिहासात ‘वतन’ हा शब्द केवळ जमिनीपुरता मर्यादित नव्हता, तर तो एका संपूर्ण सामाजिक व आर्थिक व्यवस्थेचा भाग होता. या व्यवस्थेतील सर्वात क्रूर आणि अन्यायकारक स्वरूप म्हणजे महार वतन. या पद्धतीने कोट्यवधी लोकांना शतकानुशतके गुलामगिरीत अडकवून ठेवले.
वरवर पाहता सेवेच्या बदल्यात मिळणारी जमीन असे याचे स्वरूप दिसत असले, तरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी या व्यवस्थेचे जे विश्लेषण केले, ते भारतीय समाजशास्त्रातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरतो. त्यांच्या मते, महार वतन ही केवळ आर्थिक व्यवस्था नव्हती, तर ती सामाजिक अपमान आणि मानवी प्रतिष्ठेच्या हननाची यंत्रणा होती.
महार वतन समजून घेण्यासाठी आधी वतन म्हणजे काय हे समजणे आवश्यक आहे. शासन किंवा गावासाठी विशिष्ट सेवा करण्याच्या बदल्यात जी वंशपरंपरागत जमीन दिली जात असे, तिला वतन म्हटले जात होते. मध्ययुगीन काळापासून अस्तित्वात असलेल्या या पद्धतीला ‘बलुतेदारी’ व्यवस्थेचा आधार होता.
महार समाजाकडे गाव-कामगार म्हणून विविध कामे सोपवली जात. ही कामे केवळ श्रमप्रधान नव्हती, तर सामाजिकदृष्ट्या हीन समजली जाणारी होती.
महार वतनात सरकारी अधिकाऱ्यांची वेठबिगारी, गावात दवंडी देणे, वेशीवर पहारा देणे, रात्री गस्त घालणे, गुन्हेगारांचा शोध घेणे, तसेच मेलेली जनावरे ओढणे व कातडी काढणे अशी कामे बंधनकारक होती.
या सर्व कामांच्या मोबदल्यात महार कुटुंबाला हाडकी-हाडोळा म्हणून ओळखली जाणारी लहान व बहुतेक वेळा नापीक जमीन दिली जात असे. ही जमीन कधीही कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी पुरेशी नव्हती.
Bombay Hereditary Act, 1874 या कायद्याने महार वतन पद्धतीला कायदेशीर मान्यता दिली. या कायद्यानुसार वतनदार हा जमिनीचा मालक नसून, केवळ धारक होता.
म्हणजेच, जोपर्यंत तो सेवा करत राहील, तोपर्यंतच त्याला जमीन कसण्याचा अधिकार होता. सेवा नाकारल्यास जमीन सरकारजमा होत असे. हा कायदा सामाजिक गुलामगिरीवर शिक्कामोर्तब करणारा ठरला.
“महार वतन हे महार समाजाच्या प्रगतीतील धोंड आहे.”
बाबासाहेबांनी या पद्धतीला थेट गुलामगिरी म्हटले. त्यांच्या मते, वतन म्हणजे रोजगार नव्हे, तर ती जबरदस्तीची वेठबिगारी होती.
दिवस-रात्र अमर्याद कामे करूनही मिळणारा मोबदला अत्यंत तुटपुंजा होता. या व्यवस्थेमुळे महार समाजाची आर्थिक प्रगती पूर्णपणे खुंटली.
हीन समजली जाणारी कामे लादून महार समाजाला कायमचे अस्पृश्य ठरवले गेले. बाबासाहेबांनी स्पष्ट सांगितले की, जोपर्यंत ही कामे सुरू राहतील, तोपर्यंत अस्पृश्यतेचा शिक्का मिटणार नाही.
वतन पद्धतीमुळे व्यक्तीला व्यवसाय निवडण्याचे किंवा गाव सोडण्याचे स्वातंत्र्य नव्हते. म्हणूनच बाबासाहेबांनी “खेड्यातून बाहेर पडा आणि शहरात जा” असा संदेश दिला.
बाबासाहेबांनी या व्यवस्थेचे केवळ विश्लेषण केले नाही, तर कायदेशीर आणि सामाजिक पातळीवर तिच्या निर्मूलनासाठी संघर्ष उभारला.
त्यांच्या विचारांच्या पायावर महाराष्ट्र कनिष्ठ गाव वतने निर्मूलन कायदा, 1958 संमत झाला आणि महार वतन कायमचे रद्द झाले.
महार वतन निर्मूलनाचा लढा हा केवळ आर्थिक स्वातंत्र्याचा नव्हता, तर तो मानवी प्रतिष्ठा आणि मानसिक मुक्तीचा संघर्ष होता.
हा लेख JayBhimTalk Editorial Team यांनी लिहिला आहे. सामाजिक, ऐतिहासिक व शैक्षणिक विषयांवरील विश्वासार्ह माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे हा आमचा उद्देश आहे.
हा लेख तयार करताना आम्ही शक्य तितकी अचूक व विश्वासार्ह माहिती देण्याचा प्रयत्न केला आहे. नवीन माहिती, लेख, Lyrics किंवा ऐतिहासिक संदर्भ असतील तर JayBhimTalk मध्ये योगदान द्या.
हा लेख उपयुक्त वाटला असेल तर शेअर करा
Link copied ✔