भारतीय समाजाच्या इतिहासात ‘वतन’ हा शब्द केवळ जमिनीपुरता मर्यादित नव्हता, तर तो एका संपूर्ण सामाजिक व आर्थिक व्यवस्थेचा भाग होता. महार वतन ही केवळ आर्थिक व्यवस्था नव्हती, तर ती सामाजिक अपमान आणि मानवी प्रतिष्ठेच्या हननाची यंत्रणा होती.
महार वतन पद्धतीचे स्वरूप
गाव-कामगार म्हणून विविध कामे करण्याच्या बदल्यात जी जमीन दिली जात असे, तिला वतन म्हटले जात होते. ही कामे सामाजिकदृष्ट्या हीन समजली जात होती.
“महार वतन हे महार समाजाच्या प्रगतीतील धोंड आहे. खेड्यातून बाहेर पडा आणि शहरात जा.” - डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
बाबासाहेबांनी या व्यवस्थेचे विश्लेषण करून ती कशी गुलामगिरीची साखळी आहे हे जगाला दाखवून दिले.
