डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लिखित 'बुद्ध आणि त्यांचा धम्म' (PDF Download) - एक विस्तृत समीक्षा आणि ग्रंथपरिचय

प्रस्तावना

आधुनिक भारताचे शिल्पकार, महान विचारवंत आणि प्रकांड पंडित डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या आयुष्याच्या अखेरच्या पर्वात 'बुद्ध आणि त्यांचा धम्म' (The Buddha and His Dhamma) हा महाग्रंथ लिहून पूर्ण केला. हा ग्रंथ केवळ एका धर्माचे विवरण करणारे पुस्तक नाही, तर तो मानवी जीवन, सामाजिक न्याय, आणि नीतिमत्तेचा एक महान जाहीरनामा आहे.

14 ऑक्टोबर 1956 रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी नागपूर येथील ऐतिहासिक दीक्षाभूमीवर आपल्या लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला. या अभूतपूर्व धर्मांतरानंतर, बौद्ध धम्माचे खरे स्वरूप, त्याचे तत्त्वज्ञान आणि त्याची आचारसंहिता सामान्य जनतेपर्यंत, विशेषतः नवबौद्धांपर्यंत अत्यंत सोप्या, स्पष्ट आणि तर्कशुद्ध भाषेत पोहोचावी, या उदात्त हेतूने त्यांनी या ग्रंथाची निर्मिती केली. दुर्दैवाने, त्यांच्या महापरिनिर्वाणानंतर 1957 मध्ये हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. आज भारतातील आणि जगभरातील आंबेडकरी अनुयायांसाठी व बौद्ध उपासकांसाठी हा ग्रंथ सर्वोच्च मार्गदर्शक आणि एक प्रकारे जीवनपद्धती मानला जातो.

ग्रंथाची रचना आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

'बुद्ध आणि त्यांचा धम्म' या ग्रंथाची रचना अत्यंत शिस्तबद्ध आणि संहिताबद्ध (Codified) स्वरूपात केली आहे. संपूर्ण ग्रंथ एकूण 8 खंडांमध्ये (Books) विभागलेला आहे.

पहिल्या खंडात सिद्धार्थ गौतमाचा जन्म, त्याचे बालपण, परिव्राजक होणे (गृहत्याग) आणि ज्ञानप्राप्ती या प्रवासाचा वेध घेतला आहे. पुढील खंडांमध्ये बुद्धांनी दिलेली शिकवण, त्यांचा धम्म काय आहे आणि काय नाही, धम्माचे सामाजिक महत्त्व, बुद्धांच्या समकालीनांसोबतचे त्यांचे वाद-संवाद आणि शेवटी त्यांचे महापरिनिर्वाण यांचे अत्यंत सविस्तर वर्णन आहे.

डॉ. आंबेडकरांनी हा ग्रंथ लिहिण्यापूर्वी जगातील अनेक प्रमुख धर्मांचा, तसेच बौद्ध धर्माच्या विविध पंथांचा (जसे की हीनयान, महायान, वज्रयान) सखोल आणि चिकित्सक अभ्यास केला होता. या अभ्यासातून त्यांना प्रकर्षाने जाणवले की, अडीच हजार वर्षांच्या काळात पारंपारिक बौद्ध साहित्यामध्ये अनेक काल्पनिक कथा, चमत्कार, आणि कर्मकांडे घुसडली गेली आहेत. यामुळे बुद्धाचा मूळ तर्कशुद्ध, विज्ञानवादी आणि मानवतावादी विचार झाकोळला गेला आहे. त्यामुळे या ग्रंथात त्यांनी बुद्धाच्या मूळ शिकवणीला आधुनिक दृष्टिकोनातून नव्याने मांडले. डॉ. आंबेडकरांच्या या नव्या दृष्टिकोनालाच जगभरातील अभ्यासक 'नवायान' (Navayana Buddhism - नवं वाहन) या नावाने ओळखतात.

ग्रंथातील प्रमुख विचार आणि विश्लेषणात्मक दृष्टिकोन

1. बुद्ध: मोक्षदाता नव्हे, तर मार्गदाता

या ग्रंथाचे सर्वात मोठे आणि क्रांतिकारक वैशिष्ट्य म्हणजे डॉ. आंबेडकरांनी बुद्धाला ईश्वराचा अवतार, प्रेषित किंवा मोक्षदाता मानण्यास स्पष्ट आणि ठाम नकार दिला आहे. जगातील इतर अनेक धर्मांचे संस्थापक स्वतःला देवाचे प्रेषित मानतात आणि माणसाला मोक्ष (मुक्ती) देण्याचे वचन देतात. मात्र, बुद्धाने स्वतःला कधीही ईश्वर किंवा अतिमानव मानले नाही. डॉ. आंबेडकर स्पष्ट करतात की, बुद्ध हे 'मोक्षदाता' नसून केवळ 'मार्गदाता' आहेत. ते तुम्हाला दुःखातून बाहेर पडण्याचा योग्य मार्ग दाखवू शकतात, पण त्या मार्गावर चालण्याचे, कष्ट करण्याचे आणि स्वतःचा उद्धार करण्याचे काम मानवाचे स्वतःचे आहे. बुद्धांचा 'अत्त दीप भव' (स्वतःचा प्रकाश स्वतः व्हा) हा संदेश या ग्रंथात मध्यवर्ती मानला आहे.

2. चार आर्यसत्ये आणि 'दुःख' या संकल्पनेचा नवा सामाजिक अर्थ

पारंपारिक बौद्ध धर्मामध्ये चार आर्यसत्ये सांगताना असे मानले जाते की जन्म दुःख आहे, मरण दुःख आहे, आणि मानवी अस्तित्वच मुळात दुःखमय आहे. या नैराश्यवादी दृष्टिकोनावर डॉ. आंबेडकरांनी तीव्र आक्षेप घेतला. त्यांनी 'दुःख' या संकल्पनेला एक व्यापक सामाजिक आणि भौतिक अर्थ प्राप्त करून दिला. त्यांच्या मते, माणसाचे दुःख हे केवळ आध्यात्मिक किंवा मानसिक नसून, ते सामाजिक आणि आर्थिक विषमतेतून, गरिबीतून, वर्णवर्चस्वातून आणि एका माणसाने दुसऱ्या माणसाचे केलेल्या शोषणातून निर्माण होते. त्यामुळे केवळ जंगलात जाऊन ध्यानधारणा केल्याने दुःख संपणार नाही, तर समाजातील विषमता नष्ट करून समता प्रस्थापित करणे आणि एक न्याय्य समाज घडवणे हाच दुःखमुक्तीचा खरा मार्ग आहे.

3. आत्मा, कर्म आणि पुनर्जन्माचा वैज्ञानिक अन्वयार्थ

वैदिक परंपरेतील चिरंतन आणि अमर 'आत्मा' ही संकल्पना बुद्धाने नाकारली (अनात्मवाद), हे डॉ. आंबेडकरांनी अत्यंत तर्कशुद्धपणे मांडले आहे. जर आत्माच नाही, तर मग पुनर्जन्म कोणाचा होतो? हा प्रश्न उभा राहतो. यावर डॉ. आंबेडकर भौतिकशास्त्राच्या नियमांचा आधार घेत वैज्ञानिक दृष्टिकोन मांडतात. ते म्हणतात की मृत्यूनंतर मानवी शरीरातील भौतिक घटकांचे विघटन होते आणि ते घटक पुन्हा निसर्गात मिसळून जातात. त्यातून पुढे नवीन जीव निर्माण होतो. हाच तो पुनर्जन्म.

तसेच, 'कर्म' सिद्धांताचा अर्थ ते पारंपारिक आणि दैववादी पाप-पुण्याच्या कल्पनेशी न जोडता, माणसाच्या नैतिक आणि सामाजिक वर्तनाशी जोडतात. पूर्वजन्मातील कर्मामुळे माणसाला या जन्मी गरिबी किंवा शूद्रत्व भोगावे लागते, हा शोषक दैववाद डॉ. आंबेडकरांनी पूर्णपणे नाकारून, माणसाचे वर्तमान कर्मच त्याचे भविष्य ठरवते हा आशावाद मांडला आहे.

4. धर्म (Religion) आणि धम्म (Dhamma) यातील मूलभूत फरक

हा या ग्रंथातील सर्वात महत्त्वाचा, चिंतनशील आणि पायाभूत भाग आहे. डॉ. आंबेडकरांनी 'धर्म' आणि 'धम्म' यातील फरक अत्यंत स्पष्ट शब्दांत उलगडून दाखवला आहे:

• धर्म (Religion): धर्म हा ईश्वर, आत्मा, स्वर्ग-नरक आणि प्रार्थना यावर आधारित असतो. धर्माचा मुख्य उद्देश माणसाचा ईश्वराशी संबंध जोडणे हा आहे. धर्मात कर्मकांडाला, पूजेला आणि अंधश्रद्धेला अनन्यसाधारण महत्त्व असते.
• धम्म (Dhamma): याउलट, धम्म हा एका माणसाचा दुसऱ्या माणसाशी असलेला संबंध स्पष्ट करतो. धम्माचा केंद्रबिंदू ईश्वर नसून 'मानव' आणि 'मानवी कल्याण' हा आहे. डॉ. आंबेडकरांच्या मते, "धम्म म्हणजेच नीतिमत्ता आणि नीतिमत्ता म्हणजेच धम्म." प्रज्ञा (तर्कशुद्ध विचार करण्याची क्षमता), शील (चारित्र्य), करुणा (प्रेम आणि भूतदया) आणि मैत्री या स्तंभांवर धम्म उभा आहे. धम्मामध्ये प्रार्थनेला नाही, तर मानवी वर्तनाला महत्त्व आहे.

5. अहिंसेचा व्यावहारिक आणि वास्तववादी दृष्टिकोन

जैन किंवा पारंपारिक बौद्ध धर्मातील टोकाची आणि निरपवाद अहिंसा (Absolute Non-violence) डॉ. आंबेडकरांना मान्य नव्हती. 'बुद्ध आणि त्यांचा धम्म' मध्ये त्यांनी अहिंसेचा अत्यंत व्यावहारिक अर्थ सांगितला आहे. त्यांच्या मते, समाजात कायदा आणि सुव्यवस्था राखण्यासाठी, अन्यायाविरुद्ध लढण्यासाठी किंवा दुष्टांचे निर्दालन करण्यासाठी बळाचा (Force) वापर करणे ही हिंसा ठरत नाही. 'हिंसा' आणि 'बळाचा वापर' यात फरक आहे. वाईट हेतूंनी, स्वार्थासाठी केलेली कृती म्हणजे हिंसा; पण न्यायासाठी आणि संरक्षणासाठी वापरलेले बळ हे समाजाच्या कल्याणासाठी आवश्यक असते.

6. भिक्खू संघाची भूमिका आणि जबाबदारी

पारंपारिक बौद्ध धर्मात 'भिक्खू' (बौद्ध साधू) हा केवळ स्वतःच्या निर्वाणासाठी प्रयत्न करणारा संन्यासी मानला गेला आहे. परंतु डॉ. आंबेडकरांनी भिक्खूची व्याख्या बदलली. त्यांच्या मते, भिक्खू हा समाजापासून तुटलेला संन्यासी नसून, तो समाजाचा मार्गदर्शक आणि एक निस्वार्थी 'समाजसेवक' असला पाहिजे. त्याने आपले जीवन सामान्य जनतेच्या कल्याणासाठी, त्यांच्यातील अज्ञान दूर करण्यासाठी आणि धम्माचा प्रसार करण्यासाठी वाहिलेले असावे.

बौद्ध पर्यटन स्थळे एक्सप्लोर करा

भारतातील आणि जगातील प्रमुख बौद्ध पवित्र स्थळे, लेणी आणि स्तूपांबद्दल अधिक माहिती जाणून घ्या.

7. स्त्रिया आणि शूद्रांचा उद्धार

डॉ. आंबेडकरांनी या ग्रंथात बुद्धाच्या त्या सामाजिक कार्यावर विशेष भर दिला आहे ज्याने तत्कालीन व्यवस्थेतील उपेक्षित घटकांना सन्मान मिळवून दिला. बुद्धाने आपल्या संघात स्त्रियांना (भिक्खुणी संघ) प्रवेश देऊन त्यांना पुरुषांच्या बरोबरीचा दर्जा दिला. तसेच, जन्मावर आधारित चातुर्वर्ण्य व्यवस्था आणि जातिभेद मोडून काढून तथाकथित शूद्रांनाही ज्ञान आणि मुक्तीचा अधिकार दिला. माणसाची योग्यता त्याच्या जन्मावरून नाही, तर त्याच्या कर्मावरून ठरते, हे बुद्धाचे तत्त्व डॉ. आंबेडकरांनी अत्यंत प्रभावीपणे विशद केले आहे.

सामाजिक प्रभाव आणि आजची प्रासंगिकता

'बुद्ध आणि त्यांचा धम्म' हा ग्रंथ केवळ तत्त्वज्ञानाची चर्चा करणारा ग्रंथ नाही, तर तो एक सामाजिक क्रांतीचा रोडमॅप आहे. डॉ. आंबेडकरांनी भारतातील कोट्यवधी दलितांना, शोषितांना आणि अस्पृश्यांना हजारो वर्षांच्या मानसिक आणि धार्मिक गुलामगिरीतून मुक्त करण्यासाठी बुद्ध धम्माचा मार्ग निवडला. हा ग्रंथ त्यांच्या या ध्येयाचे वैचारिक हत्यार आहे.

आजच्या आधुनिक काळात, जेव्हा जगभरात आणि देशात धार्मिक कट्टरता, जातीय तेढ, हिंसाचार आणि असहिष्णुता वाढत आहे, तेव्हा डॉ. आंबेडकरांनी मांडलेला हा विज्ञानवादी, समतावादी आणि करुणाप्रधान धम्म मानवजातीसाठी एका आशेच्या किरणासारखा आहे. हा ग्रंथ माणसाला अंधश्रद्धेतून बाहेर काढून विज्ञाननिष्ठ बनवतो. स्वातंत्र्य (Liberty), समता (Equality) आणि बंधुता (Fraternity) या आधुनिक लोकशाहीच्या तीन मूलतत्त्वांचा उगम फ्रेंच राज्यक्रांतीत नसून बुद्धाच्या शिकवणीत आहे, हे डॉ. आंबेडकरांनी या ग्रंथाच्या माध्यमातून जगाला सप्रमाण दाखवून दिले.