महाराष्ट्राच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराज हे एक आराध्य दैवत मानले जातात. प्रत्येक मराठी माणसाच्या हृदयात त्यांच्याबद्दल आदर आणि भाबडी श्रद्धा आहे. परंतु, काळाच्या ओघात शिवाजी महाराजांच्या इतिहासाचा अनेकांनी आपले स्वार्थ साधण्यासाठी गैरवापर केला. राजकारण्यांसाठी, धर्म-मार्तंडांसाठी आणि जातीवादी लोकांसाठी शिवाजी महाराज एक 'साधन' (Tool) बनले. अशा वेळी, एक पुस्तक आले ज्याने महाराष्ट्राच्या वैचारिक विश्वात भूकंप आणला. त्या पुस्तकाचे नाव होते— 'शिवाजी कोण होता?'.
हे पुस्तक कॉम्रेड गोविंद पानसरे यांनी लिहिले आहे. हा लेख फक्त एक पुस्तक परीक्षण (book review) नाही, तर या पुस्तकाने महाराष्ट्रात कशी वैचारिक क्रांती घडवली, त्यावरून काय वाद झाले, आणि लेखकाबद्दलची सविस्तर माहिती देणारा एक अभ्यासपूर्ण लेख आहे. जर तुम्हाला या पुस्तकाची PDF डाउनलोड करायची असेल, तर त्याची माहिती देखील या लेखाच्या शेवटी दिली आहे.
लेखकाची ओळख: कॉम्रेड गोविंद पानसरे कोण होते?
'शिवाजी कोण होता?' या पुस्तकाचे लेखक कॉम्रेड गोविंद पानसरे हे एक अगदी साधे, पण प्रचंड वैचारिक ताकद असलेले व्यक्तिमत्त्व होते. ते एक कामगार नेते, कम्युनिस्ट विचारवंत आणि सामाजिक कार्यकर्ते होते. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य शोषित, पीडित आणि कामगार वर्गाच्या हक्कांसाठी लढण्यात वेचले.
पानसरे हे फक्त राजकारणी नव्हते, तर ते एक सत्यशोधक अभ्यासक होते. त्यांचा अंधश्रद्धा निर्मूलन, जातीवादाला विरोध आणि सामाजिक समतेवर ठाम विश्वास होता. त्यांनी पाहिले की शिवाजी महाराजांच्या नावाचा वापर करून समाजात धार्मिक तेढ निर्माण केली जात आहे. हिंदू-मुस्लिम यांच्यात भांडणे लावण्यासाठी शिवाजी महाराजांना फक्त 'हिंदू राजा' म्हणून उभे केले जात आहे. हे पाहून त्यांनी खरा इतिहास लोकांसमोर आणण्याचा निर्णय घेतला, आणि त्यातूनच 'शिवाजी कोण होता?' या पुस्तकाचा जन्म झाला.
दुर्भाग्याची गोष्ट म्हणजे, पानसरे यांचे हे सत्यवादी विचार काही मदांध आणि सनातनी लोकांना पटले नाहीत. 16 फेब्रुवारी 2015 रोजी कोल्हापूर येथे त्यांच्यावर भ्याड हल्ला करण्यात आला, ज्यात त्यांना वीरमरण आले. पण त्यांची विचारधारा आजही या पुस्तकाच्या माध्यमातून जिवंत आहे.
पुस्तक परीक्षण: 'शिवाजी कोण होता?' या पुस्तकात नेमके काय आहे?
गोविंद पानसरे यांचे हे पुस्तक आकाराने खूप लहान आहे, पण त्याची खोली प्रचंड आहे. हे पुस्तक शिवाजी महाराजांना एका 'देवा' च्या भूमिकेतून बाहेर काढून एका 'कुशल प्रशासक', 'रयतेचा राजा' आणि 'मानवतावादी नेता' म्हणून उभे करते.
पुस्तकातील काही मुख्य मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:
1. शिवाजी महाराज हिंदू-धर्मरक्षक की रयतेचे राजे?
पानसरे या पुस्तकात अतिशय स्पष्टपणे सांगतात की शिवाजी महाराजांचा लढा हा कोणत्याही धर्माच्या विरुद्ध नव्हता. तो लढा हा अन्यायकारक राजवटींच्या विरुद्ध होता. महाराजांनी जशी आदिलशाही आणि निजामशाही विरुद्ध लढाई केली, तशीच लढाई त्यांनी स्वकीय हिंदू वतनदार आणि देशमुखांच्या विरुद्ध देखील केली ज्यांनी रयतेवर अन्याय केला होता.
2. मुस्लिम द्वेषाचा पर्दाफाश:
आजकाल शिवाजी महाराजांना 'मुस्लिम-द्वेष्टे' म्हणून दाखवण्याचा प्रयत्न होतो. पण पानसरे सप्रमाण (पुराव्यानिशी) दाखवून देतात की महाराजांच्या सैन्यात अनेक वरिष्ठ पदांवर मुस्लिम अधिकारी होते. त्यांचा तोफखाना प्रमुख इब्राहिम खान होता, आरमार प्रमुख दौलत खान होता. महाराजांच्या अंगरक्षकांपैकी एक मदारी मेहतर होता. जर महाराज मुस्लिम-द्वेष्टे असते, तर यांनी त्यांच्यासाठी आपला जीव का धोक्यात घातला असता? महाराजांनी कधीही मशिदीबद्दल अनादर केला नाही की कुराणचा अपमान केला नाही.
3. शेतकऱ्यांचा राजा:
शिवाजी महाराज हे खऱ्या अर्थाने शेतकऱ्यांचे राजे होते. त्यांनी वतनदारी पद्धत मोडीत काढली आणि शेतकऱ्यांना थेट राज्याशी जोडले. "रयतेच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नये" हा त्यांचा आदेश त्यांची शेतकऱ्यांबद्दलची काळजी दाखवून देतो.
बौद्ध पर्यटन स्थळे एक्सप्लोर करा
भारतातील आणि जगातील प्रमुख बौद्ध पवित्र स्थळे, लेणी आणि स्तूपांबद्दल अधिक माहिती जाणून घ्या.
4. स्त्रियांचा आदर:
कल्याणच्या सुभेदाराची सून असो वा कुठलीही सामान्य स्त्री, महाराजांच्या राज्यात स्त्रियांची आब्रू सुरक्षित होती. स्त्रियांवर अत्याचार करणाऱ्यांना कठोरात कठोर शिक्षा (जसे की चौरंग करणे) दिली जाई.
5. जातीवादाला विरोध:
महाराजांच्या सैन्यात आणि घोडदळात सगळे उच्च जातीचे नव्हते. अठरा पगड जाती, बारा बलुतेदार, महार, मांग, रामोशी, कोळी, भिल्ल या सर्व बहुजन समाजाला एकत्र करून त्यांनी स्वराज्य स्थापन केले.
"पानसरे यांनी या पुस्तकातून शिवाजी महाराजांची ही 'धर्मनिरपेक्ष' (Secular) आणि 'समाजवादी' (Socialist) प्रतिमा लोकांसमोर आणली आहे."
वादविवाद आणि राजकारण: या पुस्तकामुळे वाद का झाले?
कोणतेही सत्य जेव्हा समोर येते, तेव्हा खोट्या गोष्टींवर पोट भरणार्यांना त्रास होतोच. 'शिवाजी कोण होता?' हे पुस्तक प्रकाशित झाल्यानंतर महाराष्ट्रात मोठे वादविवाद झाले. याची मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे होती:
- उजव्या विचारसरणीचा विरोध: महाराष्ट्रातील काही राजकीय आणि धार्मिक संघटना शिवाजी महाराजांना फक्त 'हिंदुहृदयसम्राट' आणि 'गोब्राह्मण प्रतिपालक' म्हणून रंगवत होत्या. पानसरे यांनी या संकल्पनेला इतिहासाचे दाखले देऊन आव्हान दिले. त्यांनी सिद्ध केले की महाराजांच्या लढाईला 'हिंदू विरुद्ध मुस्लिम' असा धार्मिक रंग देणे चुकीचे आहे. याबद्दल उजव्या विचारसरणीच्या संघटना पानसरे यांच्यावर प्रचंड चिडल्या.
- ब्राह्मणवादी इतिहासकारांवर टीका: पानसरे यांनी या पुस्तकात स्पष्ट केले की काही विशिष्ट वर्गाच्या (प्रामुख्याने ब्राह्मणवादी) इतिहासकारांनी महाराजांच्या कामगिरीला फक्त धार्मिक रंग दिला आणि त्यांच्या सामाजिक, शेतीविषयक आणि आर्थिक धोरणांकडे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष केले. या सत्यामुळे प्रस्थापित वर्गाला धक्का बसला.
- जेम्स लेन प्रकरण आणि राजकारण: महाराष्ट्रात शिवाजी महाराजांच्या इतिहासावरून खूप राजकारण झाले आहे (जसे की जेम्स लेनचे पुस्तक, भांडारकर इन्स्टिट्यूटवरील हल्ला). पानसरे यांनी या सगळ्या राजकारणाचा समाचार घेतला आणि सांगितले की महाराजांचा वापर फक्त मते मिळवण्यासाठी करू नये.
या वादविवादामुळेच पानसरे यांना अनेक धमक्या आल्या. त्यांची पुस्तके जाळण्याचे प्रयत्न झाले. पण जेवढा विरोध झाला, तेवढीच या पुस्तकाची लोकप्रियता वाढली. तरुण पिढीने हे पुस्तक डोक्यावर घेतले. आज हे पुस्तक अनेक भाषांमध्ये अनुवादित झाले आहे आणि लाखो प्रतींमध्ये खपले आहे.
सामाजिक परिणाम: पुस्तकाने काय बदल घडवला?
या पुस्तकाने महाराष्ट्रातील तरुणांच्या विचार करण्याच्या पद्धतीत आमूलाग्र बदल घडवला.
- धर्मांधता कमी झाली: जे तरुण महाराजांच्या नावाने आवेशात येऊन दुसऱ्या धर्माचा द्वेष करत होते, त्यांना समजले की आपले राजे तर सर्वधर्मसमभाव मानणारे होते.
- खरा अभ्यास सुरू झाला: लोकांनी WhatsApp वर येणाऱ्या खोट्या मेसेजेसवर विश्वास ठेवण्याऐवजी खरा इतिहास वाचायला सुरुवात केली.
- शेतकरी आणि कामगारांना प्रेरणा: महाराजांचे शेती धोरण वाचून आजच्या शेतकऱ्यांना आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांना एक नवी दिशा मिळाली.
'शिवाजी कोण होता?' PDF डाउनलोड कसे कराल?
मित्रांनो, जर तुम्ही अजूनही हे पुस्तक वाचले नसेल, तर तुम्ही खूप मोठी वैचारिक शिदोरी मुकत आहात. प्रत्येक मराठी माणसाने, विशेषतः आजच्या तरुण पिढीने हे पुस्तक आवर्जून वाचले पाहिजे.
शिवाजी कोण होता?
Shivaji Kon Hota? - कॉम्रेड गोविंद पानसरे
कॉम्रेड गोविंद पानसरे यांचे 'शिवाजी कोण होता?' हे फक्त एक पुस्तक नाही, तर ती एक चळवळ आहे. हे पुस्तक आपल्याला आपल्या आराध्य दैवताकडे – छत्रपती शिवाजी महाराजांकडे – भक्तीच्या चष्म्यातून नाही, तर बुद्धिप्रामाण्यवादी (Rational) चष्म्यातून पाहायला शिकवते. महाराष्ट्राचा खरा, भेदभाव-रहित आणि शूर इतिहास समजून घेण्याची ही पहिली पायरी आहे. आजच हे पुस्तक मिळवा, वाचा आणि आपले विचार प्रगल्भ करा!
जय जिजाऊ! जय शिवराय! जय भीम!
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
हे प्रसिद्ध पुस्तक कॉम्रेड गोविंद पानसरे यांनी लिहिले आहे, ज्यात त्यांनी शिवाजी महाराजांचा खरा मानवतावादी आणि रयतेचा इतिहास मांडला आहे.
या पुस्तकात शिवाजी महाराजांना धार्मिक चौकटीतून बाहेर काढून ते एक उत्कृष्ट प्रशासक, शेतकऱ्यांचे राजे, आणि सर्वधर्मसमभाव मानणारे नेते कसे होते, हे पुराव्यानिशी सिद्ध केले आहे.
ज्यांनी शिवाजी महाराजांचा वापर फक्त धार्मिक तेढ निर्माण करण्यासाठी आणि राजकीय स्वार्थासाठी केला, त्यांच्या खोट्या इतिहासाचा या पुस्तकाने पर्दाफाश केला, म्हणूनच सनातनी आणि उजव्या विचारसरणीच्या लोकांनी याला विरोध केला.
याच लेखाच्या खाली दिलेल्या डाऊनलोड कार्डमधील 'PDF Download' बटणावर क्लिक करून तुम्ही हे पुस्तक मोफत डाउनलोड करू शकता किंवा जवळच्या बुक स्टॉलवरून खरेदी करू शकता.
