'पाकिस्तान किंवा भारताची फाळणी' (Pakistan or The Partition of India) : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा एक भविष्यवेधी आणि प्रखर राजकीय ग्रंथ

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारतीय राजकारणावर, समाजकारणावर आणि इतिहासावर लिहिलेला एक अत्यंत स्फोटक, तर्कशुद्ध आणि भविष्यवेधी ग्रंथ म्हणजे "Pakistan or The Partition of India" (पाकिस्तान किंवा भारताची फाळणी).

मार्च 1940 मध्ये 'मुस्लिम लीग'ने लाहोर अधिवेशनात स्वतंत्र 'पाकिस्तान'ची अधिकृत मागणी केली. संपूर्ण देशात आणि काँग्रेस पक्षात या मागणीमुळे प्रचंड खळबळ उडाली होती. फाळणीला केवळ भावनिक विरोध करण्यापेक्षा, या समस्येचा वैज्ञानिक, ऐतिहासिक आणि राजकीय दृष्टिकोनातून वेध घेण्यासाठी डॉ. आंबेडकरांनी डिसेंबर 1940 मध्ये 'थॉट्स ऑन पाकिस्तान' (Thoughts on Pakistan) हा ग्रंथ लिहिला. पुढे 1945 मध्ये त्यात काही सुधारणा करून 'पाकिस्तान किंवा भारताची फाळणी' या नावाने तो पुन्हा प्रकाशित करण्यात आला.

हा ग्रंथ फाळणीच्या इतिहासातील एक असा 'मास्टरपीस' आहे, ज्याने तत्कालीन राजकीय नेत्यांना (विशेषतः महात्मा गांधी आणि काँग्रेसला) फाळणीच्या वास्तवाकडे उघड्या डोळ्यांनी पाहण्यास भाग पाडले.

ग्रंथातील प्रमुख आणि भविष्यवेधी विचार

डॉ. आंबेडकरांनी या ग्रंथात कोणत्याही एका बाजूची तळी न उचलता, एका निःपक्षपाती न्यायाधीशाप्रमाणे हिंदू आणि मुस्लिम या दोन्ही बाजूंचे दावे तपासले आहेत. या ग्रंथातील त्यांचे विचार त्यांच्या अचूक दूरदृष्टीची (Foresight) साक्ष देतात:

1. सक्तीच्या एकतेपेक्षा फाळणी बरी (Forced Unity is Worse than Separation):

डॉ. आंबेडकरांनी अत्यंत स्पष्ट शब्दांत मांडले की, हिंदू आणि मुस्लिम हे केवळ दोन वेगळे धर्म नाहीत, तर ती दोन वेगळी 'राष्ट्रे' आहेत ज्यांचा इतिहास, संस्कृती आणि आदर्श एकमेकांपासून पूर्णपणे भिन्न (आणि अनेकदा परस्परविरोधी) आहेत. जर या दोन राष्ट्रांच्या मनात एकमेकांबद्दल कायमस्वरूपी अविश्वास आणि द्वेष असेल, तर त्यांना एकाच देशात सक्तीने बांधून ठेवणे हे एका 'ज्वालामुखीवर' बसण्यासारखे आहे. रोजच्या दंगली आणि रक्तपातापेक्षा, फाळणी करून शांततेने वेगळे होणे देशाच्या हिताचे आहे.

2. लोकसंख्येची शांततापूर्ण अदलाबदल (Transfer of Population):

हा बाबासाहेबांचा सर्वात मोठा आणि दुर्लक्षित राहिलेला भविष्यवेधी इशारा होता. त्यांनी सुचवले होते की, जर फाळणी झालीच, तर ती भौगोलिक नसावी, तर लोकसंख्येची अदलाबदल (Transfer of population) व्हावी. म्हणजेच पाकिस्तानातील हिंदूंना भारतात आणावे आणि भारतातील मुस्लिमांना पाकिस्तानात पाठवावे. यासाठी त्यांनी 'ग्रीस आणि तुर्कस्तान' या देशांमधील लोकसंख्या अदलाबदलीचा यशस्वी दाखला दिला होता. दुर्दैवाने तत्कालीन नेत्यांनी हा सल्ला ऐकला नाही, आणि 1947 च्या फाळणीत लाखो निरपराध लोकांना अत्यंत भयानक रक्तपाताला बळी पडावे लागले.

3. लष्कराची विभागणी आणि देशाची सुरक्षा:

तत्कालीन ब्रिटिश भारतीय सैन्यात मुस्लिम सैनिकांचे प्रमाण (विशेषतः पंजाबी आणि पठाण) खूप मोठे होते. डॉ. आंबेडकरांनी लक्ष वेधले की, जर अखंड भारत राहिला आणि भविष्यात अफगाणिस्तान किंवा इतर मुस्लिम देशांनी भारतावर आक्रमण केले, तर हे सैन्य भारताशी एकनिष्ठ राहील की धर्माच्या नावाखाली आक्रमकांना सामील होईल? स्वतंत्र भारताच्या सुरक्षेसाठी आणि एकसंध लष्करासाठी फाळणी आवश्यक आहे, हा व्यावहारिक युक्तिवाद त्यांनी मांडला.

बौद्ध पर्यटन स्थळे एक्सप्लोर करा

भारतातील आणि जगातील प्रमुख बौद्ध पवित्र स्थळे, लेणी आणि स्तूपांबद्दल अधिक माहिती जाणून घ्या.

4. सावरकर आणि जिना यांच्या धोरणांवर प्रखर टीका:

बाबासाहेबांनी या ग्रंथात हिंदू महासभा (वि. दा. सावरकर) आणि मुस्लिम लीग (बॅ. जिना) या दोघांच्याही परस्परविरोधी राजकारणाचे वाभाडे काढले आहेत. सावरकरांच्या 'हिंदू आणि मुस्लिम ही दोन राष्ट्रे आहेत' या सिद्धांताला बाबासाहेबांनी सहमती दर्शवली; पण सावरकर जेव्हा "दोन राष्ट्रे असली तरी देश मात्र अखंडच राहील" असा दुटप्पी दावा करतात, तेव्हा बाबासाहेबांनी त्याला 'अतार्किक' ठरवले. जर दोन राष्ट्रे एकत्र राहूच शकत नाहीत, तर अखंड भारताचा अट्टहास का? असा थेट सवाल त्यांनी विचारला.

5. मुस्लिमांच्या सामाजिक सुधारणांकडे वेधलेले लक्ष:

या ग्रंथात केवळ फाळणीवर चर्चा नाही, तर मुस्लिम समाजातील त्रुटींवरही परखड भाष्य आहे. मुस्लिम समाजातील जातिव्यवस्था, स्त्रियांची अवस्था (पडदा पद्धत) आणि धर्मग्रंथांचा अतिरेकी पगडा यामुळे हा समाज आधुनिक आणि प्रगत विचारांपासून कसा दूर गेला आहे, याचे अत्यंत रोखठोक समाजशास्त्रीय विश्लेषण त्यांनी केले आहे.

मोफत PDF Download कसे करावे?

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे हे महत्त्वपूर्ण पुस्तक भारत सरकार आणि महाराष्ट्र शासनाने 'Dr. Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches' (BAWS) च्या खंड 8 (Volume 8) मध्ये प्रकाशित केले आहे. हे पुस्तक पब्लिक डोमेनमध्ये असल्याने तुम्ही ते मोफत डाऊनलोड करू शकता.

अधिकृत शासकीय वेबसाईटवरून डाऊनलोड करण्याचे मार्ग:

• 1. भारत सरकार (Ministry of External Affairs / Dr. Ambedkar Foundation): गुगलवर "Dr Babasaheb Ambedkar Writings and Speeches Volume 8 PDF" असे सर्च करा. तुम्हाला 'Ministry of External Affairs' (mea.gov.in) किंवा 'Dr. Ambedkar Foundation' (ambedkarfoundation.nic.in) ची अधिकृत लिंक मिळेल. या लिंकवर क्लिक करून तुम्ही संपूर्ण 'Volume 8' इंग्रजीमध्ये मोफत डाउनलोड करू शकता. याच खंडात हे पुस्तक समाविष्ट आहे.
• 2. महाराष्ट्र शासन (BARTI - ई-लायब्ररी): जर तुम्हाला हा ग्रंथ मराठीत (अनुवादित) वाचायचा असेल, तर महाराष्ट्र शासनाच्या 'डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था' (BARTI - barti.maharashtra.gov.in) च्या वेबसाईटला भेट द्या. तिथे 'E-Library' किंवा 'प्रकाशन' (Publications) विभागात बाबासाहेबांच्या साहित्याचे मराठी अनुवादित खंड उपलब्ध आहेत. खंड 8 चा मराठी अनुवाद तुम्ही तिथून मोफत वाचू शकता.

निष्कर्ष:

'पाकिस्तान किंवा भारताची फाळणी' हा ग्रंथ वाचल्याशिवाय भारताची फाळणी आणि त्यामागची गुंतागुंत कधीच पूर्णपणे समजू शकत नाही. बाबासाहेबांचे हे पुस्तक म्हणजे केवळ इतिहास नसून, भविष्यातील राजकीय संकटे कशी ओळखावीत आणि त्यावर उपाय कसे काढावेत, याचा एक वस्तुपाठ आहे. भारतीय राजकारण आणि इतिहासाचा अभ्यास करणाऱ्या प्रत्येकाने आवर्जून वाचावा असा हा ग्रंथ आहे.