'रिडल्स इन हिंदुइझम' (हिंदुधर्मातील कोडी) : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा एक क्रांतिकारी आणि बहुचर्चित ग्रंथ

प्रस्तावना

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या आयुष्यात अनेक महत्त्वपूर्ण आणि समाजप्रबोधन करणारे ग्रंथ लिहिले. त्यापैकीच एक अत्यंत प्रखर, चिकित्सक आणि क्रांतिकारी ग्रंथ म्हणजे "Riddles in Hinduism" (मराठी अनुवाद: हिंदुधर्मातील कोडी). हा ग्रंथ बाबासाहेबांच्या सखोल अभ्यासाची, निर्भय वृत्तीची आणि तर्कशुद्ध विचारसरणीची साक्ष देतो.

हा ग्रंथ डॉ. आंबेडकरांच्या हयातीत प्रकाशित होऊ शकला नाही. त्यांच्या महापरिनिर्वाणानंतर अनेक वर्षांनी, महाराष्ट्र शासनाच्या 'डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती'द्वारे प्रकाशित करण्यात आलेल्या 'Dr. Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches' (BAWS) च्या खंड 4 (Volume 4) मध्ये हा ग्रंथ जगासमोर आला.

ग्रंथाचा मुख्य उद्देश आणि पार्श्वभूमी

या ग्रंथाच्या प्रस्तावनेत स्वतः डॉ. आंबेडकरांनी स्पष्ट केले आहे की, हा ग्रंथ लिहिण्यामागचा मुख्य उद्देश हिंदू समाजाला त्यांच्या धर्मातील ग्रंथांमध्ये, पुराणांमध्ये आणि चालीरीतींमध्ये असलेल्या विरोधाभासांची (Contradictions) आणि विसंगतींची जाणीव करून देणे हा आहे. हिंदू धर्मातील सामान्य माणसाला श्रुती, स्मृती, पुराणे आणि महाकाव्ये यांमधील ब्राह्मणी वर्चस्वाचा आणि तर्कहीन कथांचा खरा अर्थ समजावा, यासाठी त्यांनी हे 'कोडे' (Riddles) वाचकांसमोर मांडले आहेत.

ग्रंथातील प्रमुख विषय आणि 'कोडी' (Riddles)

या ग्रंथात डॉ. आंबेडकरांनी एकूण 24 कोडी (Riddles) मांडली आहेत, जी प्रामुख्याने धार्मिक, सामाजिक आणि राजकीय स्वरूपाची आहेत. त्यातील काही अत्यंत महत्त्वाची कोडी खालीलप्रमाणे:

1. वेद आणि ब्राह्मणी साहित्याची चिकित्सा:

वेदांना 'अपौरुषेय' (माणसाने न लिहिलेले/ईश्वरी) का मानले जाते? डॉ. आंबेडकरांनी अनेक संस्कृत श्लोक आणि ऐतिहासिक दाखले देऊन सिद्ध केले आहे की वेदांची रचना ऋषींनीच केली आहे आणि त्यात अनेक विरोधाभास आहेत. ब्राह्मणांनी आपले वर्चस्व टिकवण्यासाठी वेदांना ईश्वरी स्वरूप कसे दिले, याचे त्यांनी सप्रमाण विश्लेषण केले आहे.

2. चातुर्वर्ण्य आणि जातिव्यवस्थेचे कोडे:

मनुस्मृती आणि इतर धर्मग्रंथांनी निर्माण केलेली चातुर्वर्ण्य व्यवस्था (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र) किती अनैसर्गिक आणि शोषक आहे, हे त्यांनी दाखवून दिले आहे. एकाच धर्मात माणसा-माणसात एवढा भेद का? हा मूलभूत प्रश्न त्यांनी यातून विचारला आहे.

3. अहिंसा विरुद्ध हिंसा:

वैदिक काळात प्राण्यांच्या बळीची (यज्ञातील पशुहत्या) प्रथा कशी होती आणि नंतर बौद्ध धर्माच्या प्रभावामुळे ब्राह्मणांनी अचानक मांसाहार सोडून शाकाहार व अहिंसेचा स्वीकार कसा केला, या ऐतिहासिक स्थित्यंतराचे अभ्यासपूर्ण विवेचन यात आहे.

4. राम आणि कृष्णाचे कोडे (The Riddle of Rama and Krishna):

हा या ग्रंथातील सर्वाधिक गाजलेला आणि वादग्रस्त ठरलेला भाग आहे (परिशिष्ट 1). डॉ. आंबेडकरांनी वाल्मिकी रामायण आणि महाभारतातील मूळ संस्कृत श्लोकांचा आधार घेऊन राम आणि कृष्णाच्या कृतींची नैतिक आणि तर्कशुद्ध चिकित्सा केली आहे. रामाने वालीचा केलेला वध, सीतेचा केलेला त्याग आणि शंबूक वध यांवर त्यांनी परखड टीका केली आहे. त्यांचा उद्देश कोणाच्या भावना दुखावणे हा नव्हता, तर 'देव' मानल्या गेलेल्या व्यक्तींच्या कृती मानवी आणि नैतिक मूल्यांच्या कसोटीवर तपासून पाहणे हा होता.

बौद्ध पर्यटन स्थळे एक्सप्लोर करा

भारतातील आणि जगातील प्रमुख बौद्ध पवित्र स्थळे, लेणी आणि स्तूपांबद्दल अधिक माहिती जाणून घ्या.

ग्रंथाभोवतीचा ऐतिहासिक संघर्ष (1987 चा रिडल्स वाद)

1987 साली जेव्हा महाराष्ट्र शासनाने हा ग्रंथ (खंड 4) प्रकाशित केला, तेव्हा काही हिंदुत्ववादी संघटनांनी 'राम आणि कृष्णाचे कोडे' या भागावर तीव्र आक्षेप घेतला आणि हा भाग ग्रंथातून वगळण्याची मागणी करत मोर्चे काढले.

याला प्रत्युत्तर म्हणून आणि बाबासाहेबांच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या रक्षणार्थ, देशभरातील लाखो दलित, बौद्ध आणि आंबेडकरी अनुयायांनी मुंबईत एक ऐतिहासिक आणि विशाल मोर्चा काढला. अखेर शासनाला माघार घ्यावी लागली आणि तो भाग ग्रंथात कायम ठेवण्यात आला. हा लढा आंबेडकरी चळवळीतील एक सोनेरी पान मानला जातो.

मोफत PDF Download कसे करावे?

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे सर्व साहित्य भारत सरकार आणि महाराष्ट्र शासनाने पब्लिक डोमेन (Public Domain) मध्ये आणले आहे, त्यामुळे ते सर्वांसाठी मोफत उपलब्ध आहे. 'Riddles in Hinduism' ची अधिकृत PDF तुम्ही खालील शासकीय स्त्रोतांवरून डाउनलोड करू शकता:

• 1. परराष्ट्र मंत्रालय, भारत सरकार (MEA Website): भारत सरकारच्या 'Ministry of External Affairs' च्या वेबसाईटवर सर्व खंड मोफत उपलब्ध आहेत. शोधण्याची पद्धत: गुगलवर "Dr Babasaheb Ambedkar Writings and Speeches Volume 4 PDF MEA" असे सर्च करा. तुम्हाला थेट भारत सरकारच्या अधिकृत वेबसाईटची लिंक मिळेल, जिथून तुम्ही संपूर्ण इंग्रजी खंड 4 (ज्यामध्ये हे पुस्तक आहे) डाऊनलोड करू शकता.
• 2. डॉ. आंबेडकर फाऊंडेशन (सामाजिक न्याय मंत्रालय): Dr. Ambedkar Foundation च्या अधिकृत वेबसाईटवर (ambedkarfoundation.nic.in) जा. तेथे 'Writings & Speeches' या विभागात जाऊन तुम्ही इंग्रजी आणि मराठी (तसेच इतर भाषांमधील) खंड मोफत PDF स्वरूपात मिळवू शकता. (मराठीत वाचायचे असल्यास महाराष्ट्र शासनाने प्रकाशित केलेले मराठी अनुवादित खंड शोधा).
• 3. महाराष्ट्र शासनाची वेबसाईट: महाराष्ट्र शासनाच्या "BARTI" (Dr. Babasaheb Ambedkar Research and Training Institute) या संस्थेच्या वेबसाईटवर ई-लायब्ररी (E-Library) विभागात डॉ. आंबेडकरांचे साहित्य उपलब्ध करून दिलेले असते.