महाराष्ट्र हे भारतातील बौद्ध लोकसंख्येच्या दृष्टीने सर्वात महत्त्वाचे राज्य आहे. Census 2011 नुसार महाराष्ट्रात एकूण 6,531,200 बौद्ध होते. ही संख्या महाराष्ट्राच्या एकूण लोकसंख्येच्या 5.81% इतकी होती. महाराष्ट्रातील बौद्ध लोकसंख्येचे वितरण सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान नाही. विदर्भ, मराठवाडा तसेच मुंबई आणि पुणे परिसरात बौद्ध लोकसंख्येची मोठी उपस्थिती दिसून येते.
या आकडेवारीकडे पाहताना सर्वात आधी एक महत्त्वाचा फरक समजून घेणे आवश्यक आहे—“Buddhist” आणि “Mahar” या दोन वेगळ्या Census categories आहेत. Buddhist हा धर्म आहे, तर Mahar ही जात/समुदायाची category आहे.
महाराष्ट्रातील बौद्ध लोकसंख्येचे जिल्हानिहाय चित्र
2011 च्या Census नुसार संख्येने महाराष्ट्रात सर्वाधिक बौद्ध लोकसंख्या नागपूर जिल्ह्यात होती. नागपूरमध्ये 668,050 बौद्ध होते. त्यानंतर मुंबई उपनगर, ठाणे, अमरावती, बुलढाणा, नांदेड, पुणे, अकोला, छत्रपती संभाजीनगर आणि चंद्रपूर हे प्रमुख जिल्हे होते.
विदर्भातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये बौद्ध लोकसंख्येची विशेष लक्षणीय उपस्थिती आहे. नागपूर, अमरावती, बुलढाणा, अकोला, वाशिम, यवतमाळ, वर्धा, चंद्रपूर, भंडारा आणि गोंदिया या जिल्ह्यांमध्ये बौद्ध लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात आढळते.
मराठवाड्यात नांदेड, छत्रपती संभाजीनगर, परभणी, हिंगोली, जालना, लातूर आणि बीड या जिल्ह्यांमध्येही बौद्ध लोकसंख्येची महत्त्वपूर्ण संख्या आहे.
बौद्ध लोकसंख्येची संख्या आणि टक्केवारी यात फरक
एखाद्या जिल्ह्यात बौद्धांची संख्या मोठी असणे आणि त्या जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येत बौद्धांचा वाटा मोठा असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
उदाहरणार्थ, नागपूरमध्ये 668,050 बौद्ध असल्यामुळे संख्येच्या बाबतीत नागपूर पहिल्या क्रमांकावर आहे. मात्र जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येच्या तुलनेत पाहिल्यास अकोला येथे बौद्धांचा वाटा 18.08% आहे.
म्हणून दोन वेगवेगळे प्रश्न विचारता येतात—एखाद्या जिल्ह्यात एकूण किती बौद्ध आहेत? आणि त्या जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येत बौद्ध किती टक्के आहेत?
या दोन निकषांनुसार निकाल वेगळा असू शकतो.
Census 2011 मध्ये Mahar आणि Buddhist यांच्यात नेमका फरक काय?
हा मुद्दा विशेष महत्त्वाचा आहे.
Mahar ही जात/समुदायाची category आहे, तर Buddhist ही धर्माची category आहे. त्यामुळे Census मध्ये एखाद्या व्यक्तीची एकाच वेळी दोन्ही नोंद असू शकते.
उदाहरणार्थ:
- Caste: Mahar
- Religion: Buddhist
म्हणजे ती व्यक्ती जातीनुसार Mahar आणि धर्माने Buddhist असू शकते.
महत्त्वाचा फरक: 2011 Census आकडेवारी
Mahar, Mehra, Taral, Dhegu-Megu: 8,006,060
Buddhist population: 6,531,200
याचा अर्थ 8,006,060 Mahar म्हणजे 8,006,060 Buddhists असा होत नाही. त्याचप्रमाणे 6,531,200 Buddhists म्हणजे सर्वजण Mahar आहेत असेही म्हणता येत नाही. कारण Census दोन वेगवेगळ्या प्रश्नांची माहिती नोंदवते—जात कोणती? आणि धर्म कोणता?
महाराष्ट्रात बौद्ध लोकसंख्या वाढण्यामागील ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या संदर्भात मात्र Mahar समाज आणि बौद्ध धर्म यांचा संबंध अत्यंत महत्त्वाचा आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी 14 October 1956 रोजी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतल्यानंतर त्यांच्या लाखो अनुयायांनी Buddhism स्वीकारले. या ऐतिहासिक प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील Mahar समाजातील मोठ्या संख्येने लोकांनी बौद्ध धम्म स्वीकारला आणि नवबौद्ध/Neo-Buddhist समुदायाची मोठ्या प्रमाणावर निर्मिती झाली.
पण यामुळे Censusच्या categories एकच होत नाहीत.
- Mahar = Caste/Community
- Buddhist = Religion
- Neo-Buddhist/Nav-Buddhist = आधुनिक भारतीय संदर्भातील बौद्ध समुदायासाठी वापरला जाणारा शब्द
Census मध्ये Neo-Buddhist किंवा Nav-Buddhist यांना Buddhist धर्माच्या अंतर्गतच मोजले जाते.
म्हणून एखादी व्यक्ती Mahar + Buddhist असू शकते; परंतु Mahar आणि Buddhist हे समानार्थी शब्द नाहीत.
महाराष्ट्रातील आधुनिक बौद्ध लोकसंख्येचा विस्तार समजून घेण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची सामाजिक चळवळ समजून घेणे आवश्यक आहे.
जातिव्यवस्था, अस्पृश्यता आणि सामाजिक विषमतेविरुद्ध बाबासाहेबांनी दीर्घकाळ संघर्ष केला. त्यांच्या मते राजकीय अधिकारांसोबत सामाजिक समानता आणि मानवी प्रतिष्ठाही आवश्यक होती.
14 October 1956 रोजी नागपूर येथे त्यांनी बौद्ध धम्म स्वीकारला. त्यानंतर मोठ्या संख्येने त्यांच्या अनुयायांनी बौद्ध धम्म स्वीकारला. त्यामुळे महाराष्ट्रात बौद्ध लोकसंख्येची आधुनिक वाढ ही केवळ धार्मिक बदल म्हणून नव्हे, तर सामाजिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेचा भाग म्हणूनही पाहिली जाते.
याच पार्श्वभूमीमुळे आज महाराष्ट्रातील बौद्ध लोकसंख्येचा मोठा भाग नवबौद्ध परंपरेशी संबंधित आहे.
जिल्ह्यांची संख्या 35 वरून 36 का झाली?
2011 ची Census झाली तेव्हा महाराष्ट्रात 35 जिल्हे होते. आज महाराष्ट्रात 36 जिल्हे आहेत.
यामागचे कारण म्हणजे Palghar जिल्ह्याची निर्मिती.
1 August 2014 रोजी Palghar हा Thane जिल्ह्यातून वेगळा करण्यात आला. त्यामुळे 2011 Census च्या वेळी Palghar हा स्वतंत्र जिल्हा अस्तित्वात नव्हता.
2011 च्या Census मध्ये Palghar परिसरातील तालुके Thane district अंतर्गत नोंदवले गेले होते. त्यामुळे 2011 च्या मूळ district-level data मध्ये संपूर्ण जुन्या Thane जिल्ह्याचा आकडा एकत्रित होता.
आजच्या 36 जिल्ह्यांशी तुलना करायची असल्यास Palgharमध्ये समाविष्ट झालेल्या तालुक्यांची 2011 Census मधील अधिकृत आकडेवारी एकत्र करून Palgharचा आकडा तयार करावा लागतो. त्यानंतर जुन्या Thaneच्या एकूण आकड्यातून तो भाग वजा केल्यास आजच्या district boundaries शी जुळणारा Thaneचा आकडा मिळतो.
म्हणून Palghar आणि Thaneसाठी वापरलेली आकडेवारी 2011 ची स्वतंत्र district Census नाही, तर अधिकृत taluka-level Census data वर आधारित boundary-adjusted calculation आहे.
म्हणून पोस्ट किंवा अभ्यासामध्ये असे लिहिणे योग्य ठरेल:
“Census 2011 data adjusted to present-day district boundaries.”
Mumbai Suburban बद्दल महत्त्वाची टीप
2011 Census मध्ये Mumbai City आणि Mumbai Suburban हे दोन स्वतंत्र जिल्हे होते.
Mumbai Suburban मध्ये 469,568 Buddhists नोंदवले गेले होते, तर Mumbai City मध्ये 134,257 Buddhists होते.
त्यामुळे 469,568 हा Mumbai Suburbanचा स्वतंत्र Buddhist population figure आहे.
दोन्ही एकत्र केले तर: 469,568 + 134,257 = 603,825 हा Mumbai City आणि Mumbai Suburbanचा combined figure होतो. त्यामुळे 603,825 हा Mumbai Suburbanचा स्वतंत्र आकडा नाही.
सर्वाधिक आणि सर्वात कमी बौद्ध लोकसंख्या
2011 च्या आकडेवारीनुसार नागपूर हा बौद्ध लोकसंख्येच्या संख्येने महाराष्ट्रातील पहिल्या क्रमांकाचा जिल्हा आहे.
(668,050)
(18.08%)
(4,969)
दुसऱ्या क्रमांकावर Mumbai Suburban — 469,568 आणि त्यानंतर Thane, Amravati, Buldhana आणि Nanded यांसारखे जिल्हे येतात.
दुसरीकडे, Nandurbarमध्ये 4,969 Buddhists नोंदवले गेले होते, त्यामुळे तो सर्वात कमी Buddhist population असलेल्या जिल्ह्यांपैकी नव्हे तर सर्वात कमी असलेला जिल्हा ठरतो.
महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासात या आकडेवारीचे महत्त्व
महाराष्ट्रातील Buddhist population ही केवळ Censusमधील एक धार्मिक संख्या नाही. तिच्यामागे अस्पृश्यतेविरुद्धचा संघर्ष, सामाजिक समानतेची चळवळ, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नेतृत्व आणि 1956 नंतरची धम्मदीक्षा यांचा मोठा ऐतिहासिक संदर्भ आहे.
त्यामुळे 6,531,200 हा आकडा महाराष्ट्रातील आधुनिक बौद्ध समाजाच्या व्यापक लोकसंख्यात्मक उपस्थितीचे प्रतिबिंब आहे.
त्याच वेळी Census मधील Mahar caste population आणि Buddhist religious population वेगवेगळ्या categoriesमध्ये नोंदवल्या जातात, हे लक्षात घेणे अत्यावश्यक आहे. जात आणि धर्म यांची सांगड इतिहासात आणि समाजात अनेकदा दिसत असली तरी Census dataचे विश्लेषण करताना दोन्ही आकडे एकच मानणे अचूक नाही.
संदर्भ व स्रोत
- Government of India — Census of India 2011, Table C-01: Population by Religious Community
- Government of India — Census 2011, Scheduled Caste data, A-10
- Government of Maharashtra — Directorate of Economics & Statistics, Statistical Abstract of Maharashtra
- Government of Maharashtra — Minority Development Department, Census 2011 Religion-wise Population Data
टीप: 2011 Censusच्या वेळी महाराष्ट्रात 35 जिल्हे होते. आजच्या 36 जिल्ह्यांच्या सीमांशी तुलना करताना Palghar–Thaneसाठी अधिकृत 2011 तालुकानिहाय आकडेवारीवर आधारित boundary adjustment करण्यात आले आहे.
