तुम्हाला माहित आहे का? सम्राट अशोकांनी बांधलेली तब्बल 84,000 बौद्ध स्तूपे!

भारतीय इतिहासात मौर्य वंशातील सम्राट अशोक यांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी लिहिले जाते. ते फक्त एक महान सम्राट नव्हते तर धर्म, न्याय आणि अहिंसेचे प्रचारक होते. विशेष म्हणजे, बौद्ध धर्माच्या प्रसारासाठी त्यांनी अपार योगदान दिले. यामध्ये सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे त्यांनी बांधलेले 84,000 बौद्ध स्तूप. या स्तूपांमुळे बौद्ध धर्म केवळ भारतातच नव्हे तर संपूर्ण आशियात पसरला.

कलिंग युद्धानंतरचा बदल

सम्राट अशोक हे अत्यंत पराक्रमी योद्धा होते. परंतु इ.स.पू. 261 च्या सुमारास झालेले कलिंग युद्ध त्यांच्या आयुष्यातील मोठे टर्निंग पॉईंट ठरले. या युद्धात लाखो लोकांचा बळी गेला. युद्धभूमीवर पडलेली प्रेते, विधवा स्त्रिया आणि अनाथ झालेली मुले पाहून सम्राट अशोकांचे मन हेलावून गेले.

त्यानंतर त्यांनी हिंसा सोडून बौद्ध धर्माचा स्वीकार केला.

84,000 स्तूपांची निर्मिती – उद्दिष्ट व हेतू

अशोकांनी ठरवले की बौद्ध धर्माचा शांती, करुणा व मैत्रीचा संदेश जगभर पसरवायचा. त्यासाठी त्यांनी 84,000 स्तूपांची निर्मिती केली.

या स्तूपांमध्ये बुद्धांचे धातू (अस्थी व अवशेष) ठेवण्यात आले. स्तूप हे फक्त धार्मिक स्थळ नव्हते, तर शिक्षण आणि ध्यान केंद्रे म्हणूनही कार्य करत होते. अशोकांचा हेतू असा होता की लोकांनी युद्ध, हिंसा आणि वैरभाव विसरून शांततेकडे वाटचाल करावी.

स्तूपांची रचना व वास्तुकला

बौद्ध स्तूप हे साधारणपणे अर्धगोलाकार बांधकाम असते. त्यामध्ये चार प्रमुख भाग असतात – गोलाकार गुमट, हरमिका, यष्टि (ध्वजदंड), आणि तोरण.

अशोकांनी बांधलेले स्तूप हे केवळ धार्मिकच नव्हते तर त्यामध्ये कला, शिल्पकला आणि वास्तुकलेचा अद्भुत संगम दिसतो.

प्रसिद्ध अशोककालीन स्तूप

सांची स्तूप (मध्य प्रदेश), धमेक स्तूप (सारनाथ), शांती स्तूप (राजगीर), भरहुत स्तूप, कांचीपूरम, अमरावती आणि श्रीलंकेतील काही स्तूप हे अशोककालीन मानले जातात.

स्तूपांचा जागतिक प्रभाव

अशोकांनी फक्त भारतातच नव्हे तर श्रीलंका, नेपाळ, अफगाणिस्तान, म्यानमार, थायलंड, लाओस, कंबोडिया आणि चीनपर्यंत बौद्ध धर्माचा प्रसार केला.

त्यांनी धम्मदूत पाठवले. स्तूप त्या त्या देशातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक केंद्र बनले. त्यामुळे अशोकांचा वारसा आजही जिवंत आहे.

बौद्ध स्तूपांचे महत्त्व

धर्मप्रसाराचे माध्यम, शांती व एकतेचे प्रतीक, कलेचा वारसा आणि सांस्कृतिक ओळख म्हणून बौद्ध स्तूपांचे महत्त्व अपार आहे.

सम्राट अशोकांनी बांधलेली 84,000 बौद्ध स्तूप ही केवळ धार्मिक स्थळे नव्हती, तर मानवतेचा संदेश देणारी प्रेरणास्थळे होती.