BARTI म्हणजे काय? बार्टीच्या योजना, मोफत प्रशिक्षण, अभ्यासक्रम, फेलोशिप आणि अर्जाची संपूर्ण माहिती

महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातीतील विद्यार्थ्यांना, बेरोजगार तरुणांना आणि सामाजिकदृष्ट्या वंचित घटकांना शिक्षण, रोजगार, स्पर्धा परीक्षा आणि कौशल्य विकासाच्या माध्यमातून पुढे जाण्याची संधी मिळावी, या उद्देशाने कार्य करणारी महत्त्वाची संस्था म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था (BARTI), पुणे.

BARTI चे संपूर्ण नाव Dr. Babasaheb Ambedkar Research and Training Institute असे आहे. ही महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागांतर्गत कार्यरत स्वायत्त संस्था आहे.

या संस्थेची सुरुवात 1978 मध्ये 'डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समता विचारपीठ' या नावाने करण्यात आली. 12 मार्च 1979 रोजी या संस्थेचे कामकाज सुरू झाले. पुढे 2008 मध्ये संस्थेला सध्याचे नाव आणि स्वायत्त संस्थेचे स्वरूप प्राप्त झाले.

बार्टीचे कार्य केवळ स्पर्धा परीक्षा प्रशिक्षणापुरते मर्यादित नाही. संशोधन, सामाजिक न्याय, समतेचा विचार, कौशल्य विकास, रोजगाराभिमुख प्रशिक्षण आणि शासनाच्या विविध योजनांविषयी जनजागृती अशा अनेक क्षेत्रांत ही संस्था कार्य करते.

बार्टी कोणासाठी काम करते?

बार्टीच्या अनेक प्रमुख योजनांचा लाभ महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातीच्या (SC) पात्र उमेदवारांसाठी उपलब्ध असतो. विशेषतः शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधींपासून वंचित राहिलेल्या तरुणांना सक्षम बनविणे हा संस्थेच्या कार्याचा महत्त्वाचा भाग आहे.

बार्टीच्या योजनांमधून पुढील घटकांना लाभ मिळण्याची संधी असू शकते:

• UPSC आणि MPSC सारख्या स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणारे विद्यार्थी.
• बँकिंग, SSC, रेल्वे आणि इतर सरकारी भरती परीक्षांची तयारी करणारे उमेदवार.
• JEE आणि NEET सारख्या प्रवेश परीक्षांसाठी तयारी करणारे पात्र विद्यार्थी.
• रोजगाराच्या शोधात असलेले बेरोजगार तरुण आणि महिला.
• तांत्रिक किंवा व्यावसायिक कौशल्ये शिकू इच्छिणारे उमेदवार.
• पात्र संशोधक आणि पीएच.डी. करणारे विद्यार्थी.
• विविध स्पर्धा परीक्षांच्या पुढील टप्प्यांसाठी आर्थिक सहाय्य मिळविण्यास पात्र उमेदवार.

मात्र, बार्टीची प्रत्येक योजना सर्वांसाठी खुली असतेच असे नाही. वय, जात प्रमाणपत्र, महाराष्ट्रातील रहिवास, शैक्षणिक पात्रता, उत्पन्न आणि संबंधित परीक्षेच्या अटी यांनुसार पात्रता बदलू शकते.

बार्टीमार्फत कोणते अभ्यासक्रम आणि प्रशिक्षण दिले जाते?

बार्टीच्या विविध योजनांमध्ये स्पर्धा परीक्षा प्रशिक्षण आणि रोजगाराभिमुख कौशल्य विकास अशा दोन्ही प्रकारच्या संधी उपलब्ध होतात.

UPSC प्रशिक्षण

केंद्रीय लोकसेवा आयोगाची (UPSC) नागरी सेवा परीक्षा देऊ इच्छिणाऱ्या पात्र विद्यार्थ्यांसाठी बार्टीमार्फत पूर्वप्रशिक्षण कार्यक्रम राबविले जातात. या प्रशिक्षणामध्ये सामान्य अध्ययन, चालू घडामोडी, परीक्षेचा अभ्यासक्रम, प्रश्नपत्रिकांचा सराव, उत्तरलेखन आणि मुलाखतीची तयारी अशा बाबींचा समावेश संबंधित कार्यक्रमानुसार असू शकतो. UPSC मधून IAS, IPS, IRS यांसारख्या सेवांमध्ये जाण्याचे ध्येय असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी हे प्रशिक्षण उपयुक्त ठरू शकते.

MPSC प्रशिक्षण

महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या (MPSC) परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी बार्टी विविध प्रशिक्षण योजना राबवते. यामध्ये अधिसूचनेनुसार पुढील परीक्षांचा समावेश होऊ शकतो:

• MPSC राज्यसेवा परीक्षा.
• गट-ब आणि गट-क परीक्षा.
• महाराष्ट्र अभियांत्रिकी सेवा परीक्षा.
• न्यायिक सेवांशी संबंधित परीक्षा, जसे JMFC आणि CJJD.

या प्रशिक्षणाचा उद्देश विद्यार्थ्यांना स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यासक्रम समजावून देणे, नियमित सराव घडवून आणणे आणि परीक्षेची योग्य तयारी करण्यास मदत करणे हा आहे.

बँकिंग, SSC आणि रेल्वे भरती प्रशिक्षण

सरकारी किंवा सार्वजनिक क्षेत्रातील नोकरी मिळविण्याची इच्छा असलेल्या उमेदवारांसाठी बार्टीच्या योजनांमध्ये बँकिंग आणि इतर भरती परीक्षांचे प्रशिक्षणही समाविष्ट असू शकते. संबंधित जाहिरातीनुसार पुढील परीक्षांसाठी प्रशिक्षण दिले जाऊ शकते:

• IBPS आणि बँकिंग भरती परीक्षा.
• SBI भरती परीक्षा.
• RRB अर्थात रेल्वे भरती परीक्षा.
• SSC च्या विविध परीक्षा.
• NABARD आणि इतर अधिसूचित भरती परीक्षा.
• LIC किंवा संबंधित संस्थांच्या भरती परीक्षा.

या परीक्षांसाठी सामान्य बुद्धिमत्ता, गणितीय क्षमता, इंग्रजी, तर्कशक्ती आणि सामान्य जागरूकता यांसारख्या विषयांचा सराव केला जाऊ शकतो. कोणत्या परीक्षेचे प्रशिक्षण कोणत्या वर्षी उपलब्ध आहे, हे संबंधित जाहिरातीतून तपासणे आवश्यक आहे.

पोलीस, लष्कर आणि निमलष्करी दल भरती प्रशिक्षण

पोलीस किंवा संरक्षण क्षेत्रात करिअर करू इच्छिणाऱ्या पात्र तरुणांसाठीही बार्टीच्या माध्यमातून पूर्वभरती प्रशिक्षण कार्यक्रम राबविले जातात. कार्यक्रमाच्या स्वरूपानुसार लेखी परीक्षेचा अभ्यास, शारीरिक चाचणीची तयारी आणि भरती प्रक्रियेविषयी मार्गदर्शन दिले जाऊ शकते. शारीरिक पात्रता, वयोमर्यादा आणि इतर भरती निकष संबंधित विभागाच्या नियमांनुसार लागू होतात.

JEE आणि NEET प्रशिक्षण

इंजिनिअरिंग आणि वैद्यकीय शिक्षण घेण्याची इच्छा असलेल्या पात्र विद्यार्थ्यांसाठी बार्टीमार्फत JEE आणि NEET पूर्वप्रशिक्षणाच्या योजनाही राबविल्या जातात. JEE परीक्षेच्या तयारीत भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि गणित यांचा समावेश होतो. NEET साठी भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्र या विषयांचा अभ्यास महत्त्वाचा असतो. या योजनांसाठी प्रवेशाची प्रक्रिया, शैक्षणिक अटी आणि प्रशिक्षणाचा कालावधी संबंधित जाहिरातीनुसार ठरतो.

बार्टीची कौशल्य विकास योजना म्हणजे काय?

बार्टीच्या कार्यातील एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे कौशल्य विकास (Skill Development). प्रत्येक विद्यार्थ्याला स्पर्धा परीक्षेतूनच नोकरी मिळेल असे नाही. त्यामुळे रोजगारासाठी आवश्यक कौशल्ये शिकणे, तांत्रिक ज्ञान मिळविणे आणि स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्याची क्षमता विकसित करणे यांनाही महत्त्व आहे.

बार्टीच्या कौशल्य विकास कार्यक्रमांतर्गत पात्र उमेदवारांना विविध प्रशिक्षण संस्थांच्या सहकार्याने तांत्रिक आणि अतांत्रिक अभ्यासक्रमांची संधी मिळू शकते. संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार रोजगाराभिमुख कौशल्य विकास, उद्योगांच्या गरजेनुसार प्रशिक्षण, कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी (CSR) अंतर्गत कार्यक्रम आणि इतर सहकार्याधारित उपक्रम राबविले जातात.

अधिसूचनेनुसार पुढील प्रकारच्या प्रशिक्षणाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात:

• तांत्रिक आणि व्यावसायिक कौशल्य प्रशिक्षण.
• संगणक आणि डिजिटल कौशल्यांशी संबंधित अभ्यासक्रम.
• उद्योगांना आवश्यक असलेली रोजगाराभिमुख कौशल्ये.
• सॉफ्ट स्किल्स आणि व्यक्तिमत्त्व विकास.
• उद्योजकता विकास प्रशिक्षण.
• भागीदार संस्थांमार्फत विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रम.

काही कार्यक्रम ऑनलाइन, ऑफलाइन, निवासी किंवा अनिवासी स्वरूपात आयोजित केले जाऊ शकतात. काही योजनांमध्ये रोजगार मेळावे किंवा नोकरीच्या संधींशी जोडण्याचे प्रयत्नही केले जातात.

बार्टीमार्फत फेलोशिप आणि संशोधनाच्या संधी

बार्टी सामाजिक न्याय, समता आणि अनुसूचित जातींच्या विकासाशी संबंधित संशोधनालाही प्रोत्साहन देते. संस्थेच्या कार्यामध्ये संशोधन, परिसंवाद, कार्यशाळा, शैक्षणिक उपक्रम आणि संशोधनासाठी सहकार्य यांचा समावेश होतो.

बार्टीशी संबंधित BANRF (BARTI National Research Fellowship) ही संशोधन फेलोशिप योजना पीएच.डी. संशोधनाशी संबंधित पात्र विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची ठरू शकते.

फेलोशिपसाठी अर्ज करताना पुढील बाबी तपासणे आवश्यक आहे:

• संबंधित वर्षासाठी फेलोशिपची जाहिरात प्रसिद्ध झाली आहे का?
• उमेदवाराची जात आणि महाराष्ट्रातील रहिवासासंबंधी पात्रता काय आहे?
• पीएच.डी. प्रवेश किंवा नोंदणीसाठी कोणत्या अटी लागू आहेत?
• फेलोशिपची रक्कम आणि कालावधी किती आहे?
• आवश्यक कागदपत्रे आणि अर्जाची अंतिम तारीख कोणती आहे?

बार्टीकडून आर्थिक सहाय्य मिळते का?

होय. बार्टीच्या काही योजनांमध्ये प्रशिक्षणासोबत विद्यावेतन किंवा विशिष्ट टप्प्यावर आर्थिक सहाय्य दिले जाऊ शकते. उदाहरणार्थ, काही स्पर्धा परीक्षा प्रशिक्षण योजनांमध्ये पात्र आणि निवड झालेल्या विद्यार्थ्यांसाठी विद्यावेतनाची तरतूद असू शकते. तसेच काही मुख्य परीक्षा किंवा मुलाखत टप्प्यांशी संबंधित आर्थिक सहाय्य योजनाही संस्थेच्या सूचनांमध्ये प्रसिद्ध केल्या जातात.

परंतु एक गोष्ट लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे: बार्टीच्या प्रत्येक योजनेमध्ये आर्थिक लाभ मिळतोच असे नाही. प्रशिक्षण शुल्क, मासिक विद्यावेतन, एकरकमी मदत, प्रवास किंवा इतर खर्चासाठी सहाय्य यांपैकी कोणते लाभ मिळतील, हे संबंधित जाहिरातीवर अवलंबून असते.

बार्टी योजनेसाठी अर्ज कसा करावा?

बार्टीच्या विविध योजनांसाठी अर्ज प्रक्रिया ऑनलाइन किंवा संबंधित कार्यक्रमाच्या निर्देशांनुसार असू शकते. अर्ज करण्यासाठी पुढील पायऱ्या उपयुक्त ठरतील:

• बार्टीच्या अधिकृत वेबसाइटला भेट द्या.
• Notice Board किंवा संबंधित विभागातील नवीन जाहिराती तपासा.
• आपल्या शिक्षणाला आणि करिअरच्या उद्दिष्टाला अनुरूप योजना निवडा.
• पात्रता, वयोमर्यादा, उत्पन्न मर्यादा आणि इतर अटी काळजीपूर्वक वाचा.
• अर्जाची लिंक उपलब्ध असल्यास अधिकृत पोर्टलवरून अर्ज भरा.
• मागितलेली कागदपत्रे अपलोड करा आणि अर्जाची पोचपावती जतन करा.
• प्रवेश परीक्षा, गुणवत्ता यादी, कागदपत्र पडताळणी किंवा मुलाखतीसंबंधी पुढील सूचना तपासत राहा.

योजनेनुसार जात प्रमाणपत्र, महाराष्ट्र अधिवास प्रमाणपत्र, शैक्षणिक गुणपत्रके, उत्पन्न प्रमाणपत्र, आधारसंबंधी माहिती किंवा इतर कागदपत्रे मागितली जाऊ शकतात.

बार्टीच्या अधिकृत वेबसाइटवर कोणती माहिती मिळते?

बार्टीची अधिकृत वेबसाइट विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचा माहिती स्रोत आहे. या वेबसाइटवरून संस्थेची उद्दिष्टे, विभागनिहाय योजना, प्रशिक्षण कार्यक्रम, नवीन जाहिराती, निवड याद्या आणि इतर सूचना तपासता येतात.

महत्त्वाची अधिकृत संकेतस्थळे:

• अधिकृत वेबसाइट: barti.in
• नवीन जाहिराती आणि सूचना (Notice Board): येथे क्लिक करा

योजना आणि अर्जाच्या तारखांमध्ये बदल होऊ शकत असल्यामुळे सोशल मीडियावरील अपूर्ण माहितीवर अवलंबून न राहता अधिकृत सूचना तपासणे महत्त्वाचे आहे.

बार्टी आणि सामाजिक न्यायाचा संबंध

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी शिक्षण, समता, स्वाभिमान आणि सामाजिक न्याय यांना अत्यंत महत्त्व दिले. शिक्षणाच्या माध्यमातून वंचित समाजातील व्यक्तींना सक्षम बनविणे हा त्यांच्या विचारांचा महत्त्वाचा भाग होता.

बार्टीच्या कार्यामध्येही सामाजिक न्याय, समतेचा विचार, संशोधन आणि वंचित घटकांच्या विकासाशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश होतो. स्पर्धा परीक्षांचे प्रशिक्षण, रोजगाराभिमुख कौशल्ये, संशोधन आणि शासकीय योजनांविषयी जनजागृती यांच्या माध्यमातून पात्र तरुणांना पुढे जाण्याच्या संधी उपलब्ध करून देणे हे संस्थेच्या कार्याचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.

(टीप: हा लेख माहितीपर स्वरूपाचा आहे. योजना, पात्रता, अभ्यासक्रम, आर्थिक लाभ आणि अर्जाच्या तारखा बदलू शकतात. अर्ज करण्यापूर्वी बार्टीच्या अधिकृत जाहिराती नक्की वाचाव्यात.)