डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची पहिली जयंती कोणी आणि कशी साजरी केली?

14 एप्रिल... हा नुसता दिवस नाही, तर जगभरातील कोट्यवधी लोकांसाठी हा एक मोठा सण आहे. या दिवशी रस्त्यांवर पांढरे शुभ्र कपडे घातलेले लोक, हातात डौलाने फडकणारे निळे झेंडे आणि आसमंत दणाणून सोडणारा 'जय भीम'चा जयघोष आपल्याला पाहायला मिळतो. आज डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची जयंती केवळ गल्लीत किंवा गावात नाही, तर थेट सातासमुद्रापार अमेरिकेपासून ते ऑस्ट्रेलियापर्यंत अत्यंत दिमाखात साजरी केली जाते.

पण, आज आपण जो हा अथांग निळा जनसागर पाहतो, या महाकाय उत्सवाची सुरुवात नक्की कधी झाली? कुठे झाली? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, बाबासाहेबांची पहिली जयंती साजरी करण्याचं धाडस आणि दूरदृष्टी कोणी दाखवली? हे प्रश्न कधी तुमच्या मनात आले आहेत का?

बहुतेकांना असं वाटेल की, आंबेडकरी चळवळीचं केंद्र असलेल्या दादरच्या चैत्यभूमी जवळ, मुंबईत किंवा दीक्षाभूमी असलेल्या नागपूरमध्ये पहिली जयंती साजरी झाली असेल. पण तसं नाहीये! या ऐतिहासिक घटनेची साक्षीदार ठरली ती विद्येची आणि पुरोगामी विचारांची भूमी... पुणे!

चला तर मग, आज आपण इतिहासाची पाने उलटून त्या पहिल्या ऐतिहासिक भीम जयंतीचा आणि ती साजरी करणाऱ्या एका खऱ्या नायकाचा थरारक इतिहास जाणून घेऊया.

पहिली जयंती: कुठे आणि कधी साजरी झाली?

भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा पहिला जन्मोत्सव 14 एप्रिल 1928 रोजी पुणे शहरातील खडकी येथे साजरा करण्यात आला. आजच्या काळात जयंती साजरी करणं खूप सोपं आहे, पण 1928 चा काळ आठवून पाहा. तो काळ ब्रिटिश राजवटीचा होता. समाजात जातीयवादाची आणि अस्पृश्यतेची पाळेमुळे अत्यंत घट्ट रुजलेली होती. दलितांना साधे जगण्याचे हक्कही नाकारले जात होते.

अशा या अंधारकारमय काळात, समाजातील एका महामानवाचा जन्मदिवस एका मोठ्या सणासारखा साजरा करण्याची कल्पना प्रत्यक्षात आणली, ती एका थोर समाजसुधारकाने. त्यांचे नाव होते जनार्दन सदाशिव रणपिसे. जनार्दन रणपिसे हेच खऱ्या अर्थाने या 'भीम जन्मोत्सवाचे' मुख्य शिल्पकार होते.

हत्तीची अंबारी ते उंटांची मिरवणूक: कशी होती ती पहिली जयंती?

तुम्हाला ऐकून कदाचित आश्चर्य वाटेल, पण ही पहिली जयंती कोणतीही साधीसुधी नव्हती. ती एखाद्या राजाच्या राज्याभिषेकाला साजेशी अशीच होती. जनार्दन रणपिसे हे त्यावेळी खडकीच्या 'दलित मंडळाचे' अध्यक्ष होते. त्यांनी ठरवलं होतं की, ज्या माणसाने आपल्या समाजाला जगण्याचा हक्क मिळवून दिलाय, त्यांचा सन्मानही तसाच भव्य झाला पाहिजे.

त्या ऐतिहासिक दिवशी, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची एक सुंदर प्रतिमा चक्क एका हत्तीच्या अंबारीत ठेवण्यात आली होती! होय, हत्तीच्या अंबारीत. एवढंच नाही, तर या भव्य मिरवणुकीत उंटांचाही सहभाग होता. पुण्यातील प्रसिद्ध 'प्रभात फिल्म कंपनी'चा एक खास रथ या मिरवणुकीसाठी मागवण्यात आला होता.

हत्तीची अंबारी, उंट, सजलेला रथ आणि सोबत चालणारा हजारो अनुयायांचा जनसमुदाय... असा तो अंगावर काटा आणणारा ऐतिहासिक प्रसंग होता. यातून केवळ उत्सवच नाही, तर एक मोठा सामाजिक संदेशही दिला गेला होता. ही मिरवणूक खडकी बाजार ते खडकी स्टेशन आणि तिथून पुन्हा दलित मंडळाच्या कार्यालयापर्यंत दिमाखात काढण्यात आली होती.

कोण होते जनार्दन सदाशिव रणपिसे?

जनार्दन सदाशिव रणपिसे यांचा जन्म 24 ऑगस्ट 1898 रोजी पुणे जिल्ह्यातील सासवड येथे झाला. त्याकाळी दलित समाजातील मुलांसाठी शाळेची पायरी चढणे म्हणजे एक मोठे दिव्य असायचे. पण जनार्दन रणपिसे यांनी सर्व अडचणींवर मात करत शिक्षण घेतले. ते पुणे जिल्ह्यातील दलित समाजातील पहिले मॅट्रिक्युलेट (१० वी उत्तीर्ण) विद्यार्थी ठरले.

मॅट्रिकची परीक्षा पास झाल्यानंतर त्यांनी पुण्याच्या नामांकित 'फर्ग्युसन महाविद्यालयात' 2 वर्षे पुढचे शिक्षण घेतले. शिक्षण घेत असतानाच त्यांना समाजाप्रती असलेल्या आपल्या जबाबदारीची जाणीव होती. त्यांनी केवळ स्वतःचा विकास न पाहता, समाजाला सोबत घेऊन चालण्याचे ठरवले. त्यांनी खडकीमध्ये 'दलित मंडळ' स्थापन करून समाजप्रबोधनाचे काम सुरू केले.

समाजकार्यात दिलेले अमूल्य योगदान

1918 ते 1921 या काळात जनार्दन रणपिसे यांनी 'सन्मार्ग दर्शक मंडळ' स्थापन केले. या मंडळामार्फत त्यांनी सामाजिक सभा, नाटके आणि व्याख्याने आयोजित केली. जे प्रौढ लोक दिवसा काम करायचे, त्यांच्यासाठी त्यांनी रात्रीच्या शाळा (Night Schools) सुरू केल्या. तरुणांमध्ये नवचैतन्य आणि शारीरिक ताकद निर्माण व्हावी म्हणून त्यांनी व्यायामशाळाही काढल्या. त्यांच्या या कार्यामुळे खडकी परिसरातील तरुण मोठ्या संख्येने आंबेडकरी चळवळीकडे ओढले गेले.

त्यांचे सर्वात मोठे काम म्हणजे त्यांनी 'महार सेवादलाची' स्थापना केली आणि ते स्वतः या दलाचे 'कमांडर इन चीफ' बनले. जनार्दन रणपिसे हे राजकारणात फारसे सक्रिय नव्हते, पण पडद्यामागे राहून त्यांनी आंबेडकरी चळवळीसाठी जे योगदान दिले, ते मोलाचे आहे. बाबासाहेबांच्या अनेक सभा पुण्यात घडवून आणण्यात त्यांचा सिंहाचा वाटा होता.

बाबासाहेबांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहणारा कार्यकर्ता

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जे सामाजिक लढे लढत होते, त्यासाठी पैशांची नितांत गरज असायची. अशा वेळी जनार्दन रणपिसे यांनी पुढाकार घेऊन बाबासाहेबांना 3,000 रुपयांचे मानपत्र आणि 'प्रेस फंड' म्हणून 5,000 रुपये गोळा करून देण्यात मोलाचा वाटा उचलला होता. इमारत फंड जमा करण्यातही त्यांचा पुढाकार होता.

तुम्हाला पुणे करार आठवत असेल? महात्मा गांधींनी पुण्यात उपोषण सुरू केले होते आणि त्या कठीण काळात बाबासाहेब पुण्यात आले होते. तेव्हा बाबासाहेबांचा मुक्काम पुण्याच्या 'नॅशनल हॉटेलमध्ये' होता. त्या तणावपूर्ण वातावरणात बाबासाहेबांची सर्व काळजी घेण्याचे आणि सुरक्षिततेचे काम जनार्दन रणपिसे यांनी सरकारी नोकरी सांभाळून चोखपणे बजावले होते. त्यांनी बाबासाहेबांना सुरक्षितपणे सभेच्या ठिकाणी पोहोचवणे आणि पुन्हा मुक्कामाच्या ठिकाणी आणणे यासाठी 'महार सेवादला'च्या कार्यकर्त्यांचा गराडा उभा केला होता.

एक विचार जो आज जागतिक सण बनला!

आज जेव्हा आपण 14 एप्रिलला डीजेच्या तालावर किंवा लेझीमच्या तालावर नाचताना पाहतो, भव्य देखावे पाहतो, तेव्हा आपण जनार्दन सदाशिव रणपिसे यांचे आभार मानले पाहिजेत. 14 एप्रिल 1928 रोजी पुण्याच्या खडकीत त्यांनी लावलेले हे एक छोटेसे रोपटे आज एका विशाल वटवृक्षात रूपांतरित झाले आहे. त्यांच्या या दूरदृष्टीमुळेच आज आपण आपल्या महामानवाचा उत्सव इतक्या अभिमानाने साजरा करू शकत आहोत.

रणपिसे यांनी सुरू केलेली ही भीम जयंतीची प्रथा नुसती एक परंपरा राहिलेली नाही, तर ती आज शोषितांसाठी, वंचितांसाठी एक ऊर्जा देणारा स्त्रोत बनली आहे. आजच्या पिढीने हा इतिहास केवळ वाचून सोडून न देता, तो समजून घेतला पाहिजे आणि पडद्यामागच्या खऱ्या नायकांच्या कार्याला नेहमी उजाळा दिला पाहिजे.