"शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे, जो ते पिल तो गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही!"
हा केवळ एक सुविचार नाही, तर हजारो वर्षे अज्ञानाच्या अंधकारात खितपत पडलेल्या समाजाला जागे करण्यासाठी महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेला तो एक महामंत्र होता. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ भारतीय संविधानाचे शिल्पकार किंवा महान राजकारणी नव्हते, तर ते एक द्रष्टे शिक्षणतज्ज्ञ देखील होते. समाजाचा सर्वांगीण विकास साधायचा असेल, तर तळागाळातील शेवटच्या माणसापर्यंत शिक्षणाची गंगा पोहोचली पाहिजे, यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता. केवळ उपदेश करून बाबासाहेब थांबले नाहीत, तर त्यांनी स्वतः या शिक्षणाची दारे सर्वांसाठी खुली करण्यासाठी एक ऐतिहासिक पाऊल उचलले.
याच महान आणि उदात्त हेतूने 8 जुलै 1945 रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी 'पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी' (People's Education Society - PES) ची स्थापना केली. आज या ऐतिहासिक घटनेला अनेक दशके उलटून गेली आहेत. बाबासाहेबांनी 8 जुलै 1945 रोजी लावलेल्या त्या छोट्याशा रोपट्याचं आज एका विशाल वटवृक्षात रूपांतर झालं অংশে रूपांतर झालं आहे.
चला तर मग, आज या ब्लॉगच्या माध्यमातून सविस्तर जाणून घेऊया की, पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीने देशभरात कुठे-कुठे शिक्षणाची बीजे रोवली आहेत आणि आज या छत्राखाली कोणकोणत्या संस्था ज्ञानाचा प्रकाश पसरवत आहेत!
पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीचा मूळ उद्देश आणि तत्त्वज्ञान
'पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी'ची स्थापना करण्यामागे बाबासाहेबांचा उद्देश केवळ कारकून (Clerks) निर्माण करणारे शिक्षण देणे हा नव्हता. त्यांना अशी पिढी घडवायची होती, जी स्वतःच्या हक्कांसाठी लढेल आणि देशाच्या प्रगतीत हातभार लावेल. म्हणूनच त्यांनी या संस्थेचे बोधवाक्य आणि तत्त्वज्ञान 'प्रज्ञा, शील आणि करुणा' या भगवान बुद्धांच्या शिकवणुकीवर आधारित ठेवले. विद्यार्थ्यांच्या अंगी बुद्धिमत्ता (प्रज्ञा) असावी, त्यांचे चारित्र्य (शील) शुद्ध असावे आणि त्यांच्या मनात समाजाप्रती दया (करुणा) असावी, हा यामागचा मुख्य विचार होता.
मुंबई: 'सिद्धार्थ'च्या रूपाने रोवलेले शिक्षणाचे पहिले बीज
पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीने आपले पहिले पाऊल देशाची आर्थिक राजधानी असलेल्या मुंबईत टाकले. मुंबईसारख्या महानगरात तळागाळातील, कामगार वर्गातील आणि ग्रामीण भागातून आलेल्या विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणाची दारे खुली व्हावीत, या उद्देशाने बाबासाहेबांनी मुंबईत पहिले महाविद्यालय सुरू केले.
- सिद्धार्थ कला आणि विज्ञान महाविद्यालय, फोर्ट (1946): हे PES चे पहिले महाविद्यालय. विशेष म्हणजे, सुरुवातीला हे कॉलेज चालवण्यासाठी जागा नव्हती, तेव्हा लष्कराच्या जुन्या बराकींमध्ये (Military Barracks) हे कॉलेज सुरू करण्यात आले होते.
- सिद्धार्थ वाणिज्य आणि अर्थशास्त्र महाविद्यालय, फोर्ट (1953)
- सिद्धार्थ विधी (Law) महाविद्यालय, फोर्ट (1956)
- डॉ. आंबेडकर वाणिज्य आणि अर्थशास्त्र महाविद्यालय, वडाळा (1956)
- डॉ. आंबेडकर विधी (Law) महाविद्यालय, वडाळा (1971)
- यासोबतच फोर्टमधील सिद्धार्थ नाईट हायस्कूल (जेणेकरून दिवसा काम करणाऱ्या कामगारांना रात्री शिक्षण घेता यावे), मास कम्युनिकेशन कॉलेज आणि नवी मुंबई (वाशी) येथील पी.ई.एस. च्या विविध प्राथमिक, माध्यमिक शाळा व डी.एड (D.Ed) कॉलेजचा यात समावेश आहे.
मराठवाड्यात शिक्षणाची गंगा: ऐतिहासिक 'नागसेनवन' आणि 'मिलिंद महाविद्यालय'
निझामशाहीच्या काळात मराठवाडा हा अत्यंत मागासलेला भाग होता. तिथे उच्च शिक्षणाची कोणतीही मोठी सोय नव्हती. हे ओळखून बाबासाहेबांनी मराठवाड्याची राजधानी असलेल्या औरंगाबाद (सध्याचे छत्रपती संभाजीनगर) येथे शिक्षणाचे एक भव्य केंद्र उभे करण्याचे ठरवले. त्यासाठी त्यांनी 54 एकर जमीन मिळवली आणि त्या परिसराला नाव दिले 'नागसेनवन'.
- मिलिंद कला व विज्ञान महाविद्यालय (1950): या महाविद्यालयाची पायाभरणी स्वतः भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या हस्ते झाली होती. हे कॉलेज आज मराठवाड्याची ऐतिहासिक शान मानले जाते.
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कला आणि वाणिज्य महाविद्यालय (1963)
- डॉ. आंबेडकर विधी (Law) महाविद्यालय (1968)
- तंत्रज्ञानाची कास धरण्यासाठी पुढे येथे पी.ई.एस. अभियांत्रिकी महाविद्यालय (Engineering College) आणि पॉलिटेक्निक (Polytechnic) देखील सुरू करण्यात आले.
- याशिवाय मिलिंद मल्टिपर्पज हायस्कूल आणि मातोश्री रमाबाई आंबेडकर हायस्कूल यांसारख्या शाळाही येथे सुरू झाल्या.
महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात रुजलेली शिक्षणाची मुळे
केवळ मुंबई आणि मराठवाडाच नाही, तर महाराष्ट्राच्या इतर भागातही पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीने शिक्षणाचे जाळे विणले, जेणेकरून ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांची शिक्षणाची गैरसोय होऊ नये.
- महाड (कोकण): ज्या महाडच्या चवदार तळ्यावर बाबासाहेबांनी पाण्याचा ऐतिहासिक सत्याग्रह केला, त्याच महाडमध्ये 1961 साली डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कला, विज्ञान आणि वाणिज्य महाविद्यालय सुरू करून ज्ञानाचे तळे सर्वांसाठी खुले केले.
- पुणे: विद्येचे माहेरघर असलेल्या पुण्यात येरवडा येथे डॉ. आंबेडकर कला आणि वाणिज्य महाविद्यालय (1985) सुरू केले.
- नांदेड: नांदेडमध्ये नागसेन हायस्कूल आणि ज्युनिअर कॉलेज ची स्थापना केली.
- पंढरपूर व कोल्हापूर: पंढरपूरमध्ये 'गौतम विद्यालय' आणि कोल्हापुरात (गडमुडशिंगी) 'डॉ. बी. आर. आंबेडकर हायस्कूल व कॉलेज' सुरू करून पश्चिम महाराष्ट्रातही आपले कार्य पोहोचवले.
राज्याबाहेरही बहरलेला ज्ञानाचा महावृक्ष
पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीचे कार्य केवळ महाराष्ट्राच्या सीमेपुरते मर्यादित राहिले नाही. बाबासाहेबांच्या या संस्थेने इतर राज्यांतही शिक्षणाची दारे उघडली:
- कर्नाटक (बंगळुरू): बंगळुरू शहरात पी.ई.एस. नागसेन विद्यालय, नर्सरी स्कूल आणि पी.ई.एस. बुद्धिस्ट सेमिनरी (Buddhist Seminary) ची स्थापना करण्यात आली.
- बिहार (बोधगया): भगवान बुद्धांना जिथे ज्ञानप्राप्ती झाली, त्या पवित्र बोधगया शहरात डॉ. बी. आर. आंबेडकर कॉलेज ऑफ एज्युकेशन (B.Ed. College) सुरू करून शिक्षकांना घडवण्याचे महान कार्य PES करत आहे.
बौद्ध पर्यटन स्थळे एक्सप्लोर करा
भारतातील आणि जगातील प्रमुख बौद्ध पवित्र स्थळे, लेणी आणि स्तूपांबद्दल अधिक माहिती जाणून घ्या.
केवळ शिक्षणच नाही, तर निवाऱ्याचीही भक्कम सोय!
खेड्यापाड्यातून शहरात शिक्षणासाठी येणाऱ्या गरीब विद्यार्थ्यांची सर्वात मोठी अडचण असते ती म्हणजे राहण्याची. भाड्याची खोली घेणे त्यांना परवडत नाही, यामुळे अनेक जण शिक्षण अर्धवट सोडतात. हे ओळखून पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीने शैक्षणिक संस्थांसोबतच अनेक भव्य वसतिगृहे (Hostels) उभारली. यामध्ये वडाळा (मुंबई) येथील ऐतिहासिक सिद्धार्थ विहार हॉस्टेल (जिथून महाराष्ट्रात 'दलित पँथर'सारख्या चळवळीचा जन्म झाला), पंढरपूरचे संत गाडगे महाराज चोखामेळा विद्यार्थी वसतिगृह, तसेच दापोली आणि महाड येथील विद्यार्थी आश्रमांचा समावेश आहे. या वसतिगृहांनी हजारो विद्यार्थ्यांना आसरा दिला आणि त्यांना घडवले.
पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीचा 8 जुलै हा स्थापना दिन म्हणजे केवळ एका संस्थेचा वाढदिवस नाही, तर ती एक सामाजिक आणि शैक्षणिक क्रांतीची सुरुवात होती. आज पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीच्या विविध महाविद्यालयांतून आणि शाळांमधून शिक्षण घेतलेले लाखो विद्यार्थी देश-विदेशात आयएएस (IAS), आयपीएस (IPS), डॉक्टर, इंजिनिअर, वकील, साहित्यिक, राजकीय नेते आणि सामाजिक कार्यकर्ते म्हणून कार्यरत आहेत.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत रोवलेल्या या शिक्षणाच्या बीजातून निर्माण झालेला हा महावृक्ष आज कित्येक पिढ्यांना ज्ञानाची सावली आणि प्रगतीची फळे देत आहे. बाबासाहेबांचे हे शैक्षणिक कार्य आणि त्यांनी उभारलेल्या या ज्ञानमंदिरांचे रक्षण करणे, त्यांना अधिक बळकट करणे ही आता आपली सर्वांची जबाबदारी आहे!
