जयंती 2 : एक सिनेमा, अनेक अस्वस्थ करणारे प्रश्न

काही चित्रपट संपल्यानंतर आपण थिएटरमधून बाहेर पडतो, पण काही प्रश्न मात्र आपल्या डोक्यातच राहतात. ‘जयंती 2’ हा माझ्यासाठी असाच एक चित्रपट ठरला.

जात, आरक्षण, शिक्षणव्यवस्था, सामाजिक भेदभाव आणि समान संधी यांसारखे विषय पडद्यावर आणणे सोपे नाही. कारण हे विषय केवळ राजकारणाशी जोडलेले नाहीत, तर आपल्या समाजाच्या रचनेशी आणि लाखो लोकांच्या जगण्याशी जोडलेले आहेत. ‘जयंती 2’ याच वास्तवाला भिडण्याचा प्रयत्न करतो.

चित्रपटाची कथा पायल या विद्यार्थिनीभोवती फिरते. आरक्षणाच्या माध्यमातून तिला उच्च शिक्षणाची संधी मिळते; मात्र महाविद्यालयात प्रवेश घेतल्यानंतर तिच्यासमोर उभ्या राहणाऱ्या परिस्थितीमुळे “संधी मिळणे” आणि “समानतेने जगता येणे” या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, हे जाणवू लागतं.

आरक्षण आणि सामाजिक न्यायाचा प्रश्न

इथेच चित्रपटाचा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न समोर येतो.

आरक्षणातून मिळालेल्या संधीला आपण सामाजिक न्याय म्हणून पाहतो की केवळ ‘मेरिट’च्या विरोधातली गोष्ट म्हणून?

आजही आरक्षणावर चर्चा करताना अनेकदा त्यामागचा इतिहास विसरला जातो. शतकानुशतके शिक्षणापासून आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संधींपासून वंचित ठेवलेल्या समाजघटकांना समान पातळीवर आणण्यासाठी केलेल्या प्रयत्नांचा संदर्भ बाजूला पडतो. ‘जयंती 2’ हीच चर्चा एका विद्यार्थिनीच्या अनुभवातून समोर आणतो.

आधुनिकतेचा बुरखा आणि जातीय वास्तव

चित्रपट पाहताना आणखी एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—जात फक्त गावात, जुन्या प्रथांमध्ये किंवा भूतकाळात अस्तित्वात आहे, असं समजणं किती अपुरं आहे.

शहरातलं आधुनिक महाविद्यालय, उच्च शिक्षण, तंत्रज्ञान आणि बदलती जीवनशैली असूनही एखाद्या व्यक्तीची सामाजिक ओळख तिच्या अनुभवावर परिणाम करू शकते. शिक्षण घेतल्याने माणूस आधुनिक होतो; पण समाजाची मानसिकता त्याच वेगाने बदलतेच असं नाही.

आणि म्हणूनच चित्रपटातील प्रश्न केवळ पायलचा राहत नाही.

तो प्रश्न प्रत्येक त्या विद्यार्थ्याचा होतो ज्याला आपल्या कर्तृत्वापेक्षा आधी त्याची जात, पार्श्वभूमी किंवा आरक्षणातून मिळालेली संधी यावरून मोजलं जातं.

‘मेरिट’ विरुद्ध समान सुरुवात

‘मेरिट’ची चर्चा करतानाही चित्रपट एक महत्त्वाचा विचार समोर ठेवतो—सगळ्यांना समान सुरुवात मिळते का?

एका विद्यार्थ्याकडे चांगल्या शाळेची, आर्थिक स्थैर्याची, मार्गदर्शनाची आणि शैक्षणिक वातावरणाची सुविधा असते; तर दुसरा विद्यार्थी अनेक अडथळे पार करून त्याच परीक्षेत पोहोचतो. अशा परिस्थितीत फक्त अंतिम गुणांक पाहून संपूर्ण वास्तव समजून घेता येईल का? हा प्रश्न चित्रपट प्रेक्षकांसमोर ठेवतो.

याच ठिकाणी मला चित्रपटातील सामाजिक न्यायाचा मुद्दा सर्वाधिक महत्त्वाचा वाटतो.

भारतीय संविधानाने मांडलेल्या समता आणि सामाजिक न्यायाच्या मूल्यांचा विचार केला, तर हा फरक समजून घेणं आवश्यक आहे.

चित्रपटातील संवादही अनेक ठिकाणी याच प्रश्नांना थेट भिडतात. काही संवाद प्रेक्षकाला अस्वस्थ करतात, काही विचार करायला भाग पाडतात आणि काही ठिकाणी स्वतःच्या पूर्वग्रहांकडे पाहण्याची संधी देतात.

अभिनय आणि चित्रपटाची कमकुवत बाजू

अभिनयाच्या बाबतीत पायल जाधव यांची भूमिका विशेष लक्षात राहते. तिच्या व्यक्तिरेखेत अन्यायाचा अनुभव, अस्वस्थता आणि त्याविरोधात उभं राहण्याची धडपड दिसते. प्रियदर्शिनी इंदलकर आणि ऋतुराज वानखेडे यांच्याही भूमिका कथेला पुढे नेतात.

मात्र चित्रपट परिपूर्ण नाही.

काही ठिकाणी मांडणी अधिक प्रभावी होऊ शकली असती. काही प्रसंगांमध्ये विषय थेट सांगितल्यासारखा वाटतो, त्यामुळे नैसर्गिक कथानकापेक्षा संदेशाला अधिक महत्त्व मिळाल्याची जाणीव होते. काही ठिकाणी चित्रपटाची गतीही कमी होते. त्यामुळे विषयाची ताकद असूनही सिनेमॅटिक परिणाम प्रत्येक प्रसंगात समान राहात नाही.

अंतिम विचार: चित्रपट का पाहावा?

पण माझ्यासाठी चित्रपटाची किंमत केवळ त्याच्या तांत्रिक परिपूर्णतेत नाही.

ज्या प्रश्नांवर आपण आजही मोकळेपणाने बोलायला कचरतो, ते प्रश्न मोठ्या पडद्यावर आणण्याचा प्रयत्न त्याने केला आहे.

जात संपली आहे असं म्हणणं सोपं आहे. पण जातीय भेदभावाचा अनुभव घेणाऱ्या व्यक्तीला विचारलं, तर वास्तव वेगळं असू शकतं. आरक्षणाची गरज नाही असं म्हणणंही सोपं आहे; पण सामाजिक आणि शैक्षणिक विषमतेचा इतिहास समजून घेतल्यावर प्रश्न अधिक गुंतागुंतीचा दिसतो.

म्हणूनच ‘जयंती 2’ पाहताना फक्त चित्रपटातील पात्रांकडे पाहू नका; त्यातून उपस्थित होणाऱ्या प्रश्नांकडेही पाहा.

आपण कोणत्या समाजात जगतो? समानतेचा अर्थ काय? आरक्षणाची गरज आजही का निर्माण होते? शिक्षणव्यवस्था खरोखर सर्वांसाठी समान आहे का? आणि संविधानाने दिलेल्या समतेच्या मूल्यांचा आपल्या दैनंदिन आयुष्यात किती परिणाम झाला आहे?

या प्रश्नांची उत्तरं चित्रपट तुमच्यासाठी ठरवत नाही. पण हे प्रश्न विचारायला भाग पाडतो, आणि माझ्यासाठी हीच या चित्रपटाची सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे.

काही चित्रपट फक्त पाहून संपतात; काही चित्रपट संपल्यानंतरही मनात प्रश्न सोडून जातात. ‘जयंती 2’ हा दुसऱ्या प्रकारातला सिनेमा आहे.

तुम्हीसुद्धा हा सिनेमा नक्की बघा. 🎬💙