दिवाळी बोनसचा इतिहास आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

दिवाळी जवळ आली की नोकरदार आणि कामगार वर्गामध्ये बोनसची चर्चा सुरू होते. अनेक कर्मचाऱ्यांना दिवाळीच्या काळात मिळणारा बोनस हा त्यांच्या वर्षभराच्या मेहनतीचा अतिरिक्त मोबदला असतो. मात्र दिवाळी बोनसचा इतिहास काय आहे? भारतात बोनस देण्याची सुरुवात कधी झाली? कामगारांच्या हक्कांसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी नेमके काय योगदान दिले? आणि भारतीय संविधानातील कामगारविषयक तरतुदींचा बोनसशी काय संबंध आहे? हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

भारतात बोनस देण्याची सुरुवात कशी झाली?

भारतात बोनस देण्याची प्रथा पहिल्या महायुद्धाच्या काळात सुरू झाल्याचे सरकारी संदर्भांमध्ये नमूद केले आहे. 1917 मध्ये मुंबईतील काही कापड गिरण्यांनी कामगारांना त्यांच्या वेतनाच्या 10 टक्के युद्धकालीन बोनस दिला होता. त्या काळात युद्धामुळे महागाई वाढली होती. कामगारांच्या राहणीमानावर त्याचा परिणाम होत होता. त्यामुळे काही गिरण्यांनी कामगारांना अतिरिक्त रक्कम देण्याचा निर्णय घेतला.

Advertisement

मात्र युद्ध संपल्यानंतर काही उद्योगांनी बोनस देणे बंद केले. त्यानंतर कामगारांनी बोनस मिळणे हा आपला न्याय्य हक्क असल्याची भूमिका घेतली. काही ठिकाणी बोनसच्या मागणीसाठी संप आणि कामगार आंदोलने झाली. अशा प्रकारे बोनसचा प्रश्न केवळ सणासुदीच्या भेटवस्तूंपुरता मर्यादित न राहता कामगारांच्या आर्थिक हक्कांशी जोडला गेला.

Loading suggested post...

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि कामगारांचे हक्क

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे योगदान केवळ भारतीय संविधानाच्या निर्मितीपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी सामाजिक न्यायाबरोबरच आर्थिक न्याय आणि कामगारांच्या अधिकारांनाही महत्त्व दिले.

1942 ते 1946 या काळात त्यांनी व्हाइसरॉयच्या कार्यकारी परिषदेत कामगार सदस्य म्हणून जबाबदारी सांभाळली. या काळात कामगारांच्या कामाच्या अटी, वेतन, औद्योगिक संबंध, सामाजिक सुरक्षा आणि कामगार कल्याण यांसारख्या विषयांवर त्यांनी महत्त्वपूर्ण काम केले.

कामगार हा केवळ उद्योगातील उत्पादनाचे साधन नसून तो एक माणूस आहे आणि त्याला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार आहे, हा त्यांच्या कामगारविषयक दृष्टिकोनाचा महत्त्वाचा भाग होता.

12 तासांवरून 8 तासांचा कामाचा दिवस

बाबासाहेबांच्या कामगारविषयक योगदानातील एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक टप्पा म्हणजे 8 तासांच्या कामाच्या दिवसासाठी केलेले प्रयत्न.

त्या काळात अनेक कामगारांना दिवसाचे 12 तास काम करावे लागत होते. यामुळे त्यांच्या आरोग्यावर, कौटुंबिक जीवनावर आणि सामाजिक आयुष्यावर परिणाम होत होता. 1942 मध्ये व्हाइसरॉयच्या कार्यकारी परिषदेतील कामगार सदस्य म्हणून बाबासाहेबांनी कामाचा कालावधी 12 तासांवरून 8 तासांपर्यंत कमी करण्याच्या प्रयत्नांत महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.

8 तास काम, 8 तास विश्रांती आणि 8 तास वैयक्तिक जीवन या विचाराला कामगारांच्या हक्कांच्या इतिहासात विशेष महत्त्व आहे. कामगाराला केवळ काम करण्यासाठी नव्हे, तर स्वतःच्या आयुष्यासाठीही वेळ मिळाला पाहिजे, हा या बदलामागील मूलभूत विचार होता.

भारतीय संविधानात कामगारांच्या सन्मानाचा विचार

भारतीय संविधान तयार करताना सामाजिक आणि आर्थिक न्यायाला महत्त्व देण्यात आले. संविधानाच्या राज्याच्या धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे या भागामध्ये कामगारांच्या जीवनमानाशी संबंधित महत्त्वाच्या तरतुदी आहेत.

संविधानातील कलम 39(d) स्त्री आणि पुरुषांना समान कामासाठी समान वेतन देण्याच्या तत्त्वाशी संबंधित आहे. तर कलम 43 मध्ये सर्व कामगारांना योग्य जीवनमानाला पुरेसे वेतन, सन्मानजनक कामाच्या परिस्थिती आणि विश्रांतीच्या संधी मिळाव्यात, यासाठी राज्याने प्रयत्न करावेत असे सांगितले आहे.

या तरतुदी कामगारांच्या आर्थिक आणि सामाजिक सन्मानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. भारतीय संविधानाच्या निर्मिती प्रक्रियेत बाबासाहेबांचे नेतृत्व आणि योगदान महत्त्वाचे होते. मात्र एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की कलम 43 मध्ये दिवाळी बोनसचा स्वतंत्र उल्लेख नाही.

Payment of Bonus Act, 1965 कसा आला?

बोनसच्या प्रश्नावर स्वातंत्र्यानंतरही चर्चा सुरू होती. 1950 मध्ये Labour Appellate Tribunal ने बोनस निश्चित करण्यासाठी एक सूत्र विकसित केले. त्यानंतर 1960 मध्ये केंद्र सरकारच्या Standing Labour Committee च्या बैठकीत बोनसच्या प्रश्नाचा सविस्तर अभ्यास करण्यासाठी आयोग स्थापन करण्याचा निर्णय झाला.

6 डिसेंबर 1960 रोजी केंद्र सरकारने Bonus Commission स्थापन केले. या आयोगाने कामगारांना नफ्याच्या आधारावर बोनस देण्यासंबंधी शिफारशी केल्या. 2 सप्टेंबर 1964 रोजी केंद्र सरकारने काही बदलांसह या शिफारशी स्वीकारल्या.

यानंतर मे 1965 मध्ये Payment of Bonus Ordinance जारी करण्यात आला. पुढे 25 सप्टेंबर 1965 रोजी Payment of Bonus Act, 1965 हा कायदा अस्तित्वात आला.

या कायद्याचा मुख्य उद्देश पात्र कर्मचाऱ्यांना उद्योगाच्या नफ्याच्या किंवा उत्पादनक्षमतेच्या आधारावर बोनस देण्यासाठी कायदेशीर चौकट निर्माण करणे हा होता.

महत्त्वाची बाब म्हणजे हा कायदा बाबासाहेबांच्या निधनानंतर अस्तित्वात आला. त्यामुळे 1965 चा बोनस कायदा बाबासाहेबांनी आणला असे म्हणणे ऐतिहासिकदृष्ट्या चुकीचे ठरेल.

मग आज मिळणारा दिवाळी बोनस ही बाबासाहेबांची देण आहे का?

या प्रश्नाचे उत्तर समजून घेण्यासाठी बोनसची सुरुवात, कामगार चळवळीचा इतिहास आणि बाबासाहेबांचे योगदान या तीन गोष्टी वेगवेगळ्या पाहणे आवश्यक आहे.

भारतात बोनस देण्याची प्रथा 1917 मध्ये सुरू झाली होती. बाबासाहेबांनी 1942 ते 1946 या काळात कामगार सदस्य म्हणून कामगारांच्या हक्कांसाठी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. त्यांनी कामगारांच्या कामाच्या वेळा, वेतन आणि कल्याणाच्या प्रश्नांना महत्त्व दिले. भारतीय संविधानातील कलम 39 आणि 43 यांसारख्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये आर्थिक आणि सामाजिक न्यायाचा विचार दिसून येतो.

दुसरीकडे, बोनसचा स्वतंत्र कायदेशीर आधार Payment of Bonus Act, 1965 द्वारे निर्माण झाला. हा कायदा बाबासाहेबांच्या निधनानंतर लागू झाला.

म्हणून दिवाळी बोनसची सुरुवात बाबासाहेबांनी केली किंवा बोनसचा कायदा त्यांनी संविधानात आणला, असे म्हणणे योग्य नाही. परंतु कामगारांच्या सन्मानासाठी, न्याय्य कामाच्या अटींसाठी आणि आर्थिक न्यायासाठी त्यांनी केलेले योगदान निश्चितच ऐतिहासिक आहे.

आमच्या WhatsApp चॅनेलला जॉईन व्हा!

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार, ऐतिहासिक लेख आणि कामगार हक्कांविषयी अपडेट्स थेट तुमच्या मोबाईलवर मिळवा.

दिवाळीच्या काळात मिळणारा बोनस हा अनेक कामगारांसाठी आनंदाचा आणि आर्थिक आधाराचा विषय असतो. मात्र त्या बोनसच्या मागे असलेला कामगार संघर्ष आणि हक्कांचा इतिहास समजून घेणेही तितकेच आवश्यक आहे.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी कामगारांना सन्मानाने जगण्याचा अधिकार, न्याय्य कामाच्या अटी आणि सामाजिक सुरक्षेचे महत्त्व समजावून सांगितले. त्यांचे कामगारविषयक योगदान केवळ एका सणापुरते किंवा एका आर्थिक लाभापुरते मर्यादित नाही.

कामगारांच्या हक्कांचा इतिहास समजून घेताना बाबासाहेबांचे योगदान विसरता कामा नये. कारण सामाजिक न्यायाबरोबरच आर्थिक न्याय आणि माणसाचा सन्मान हाही त्यांच्या विचारांचा महत्त्वाचा भाग होता.

Frequently Asked Questions (FAQs)

1. भारतात बोनस देण्याची सुरुवात कधी झाली?

भारतात पहिल्या महायुद्धाच्या काळात 1917 मध्ये मुंबईतील कापड गिरण्यांनी वाढत्या महागाईच्या पार्श्वभूमीवर वेतनाच्या 10% युद्धकालीन बोनस देऊन याची सुरुवात केली होती.

2. कामगारांसाठी 8 तासांच्या कामाचा दिवस कोणी आणला?

1942 मध्ये व्हाइसरॉयच्या कार्यकारी परिषदेत कामगार सदस्य असताना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी कामगारांच्या कामाचे तास 12 वरून 8 तास करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.

3. Payment of Bonus Act, 1965 डॉ. आंबेडकरांनी आणला होता का?

नाही, हा कायदा 1965 मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या निधनानंतर अस्तित्वात आला. मात्र कामगारांच्या आर्थिक आणि सामाजिक संरक्षणाचा पाया त्यांनी रचला होता.

Jay Bhim Talk

आम्ही डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार, इतिहास आणि सामाजिक जाणीव तळागाळापर्यंत पोहोचवण्याचे काम करतो. समाजातील प्रत्येक घटकाला शिक्षित आणि जागृत करणे हे आमचे ध्येय आहे.