महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक इतिहासात पंढरपूरच्या विठ्ठलाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. लाखो वारकरी दरवर्षी आषाढी आणि कार्तिकी वारीमध्ये सहभागी होतात. 'ज्ञानोबा-तुकाराम' आणि 'विठ्ठल-विठ्ठल'च्या जयघोषात महाराष्ट्राची एक मोठी भक्तिपरंपरा दिसून येते. मात्र, याच विठ्ठलाच्या मूळ स्वरूपाबद्दल एक वेगळा ऐतिहासिक आणि वैचारिक दावा मांडला जातो. तो म्हणजे पंढरपूरचा विठ्ठल हा प्रत्यक्षात तथागत गौतम बुद्ध आहे.

हा दावा विशेषतः आंबेडकरी आणि बौद्ध विचारविश्वात चर्चिला जातो. परंतु हा दावा नेमका कुठून आला? डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी याबद्दल काय सांगितले होते? संशोधकांनी कोणते पुरावे मांडले आहेत? आणि या दाव्याला कितपत ऐतिहासिक आधार आहे? या प्रश्नांचा उपलब्ध संदर्भांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे.

Advertisement

Loading suggested post...

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विठ्ठलाबद्दलचे विधान

पंढरपूरचा विठ्ठल आणि बुद्ध यांच्यातील संबंधाची चर्चा करताना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या एका विधानाचा संदर्भ दिला जातो.

25 डिसेंबर 1954 रोजी पुण्याजवळील देहूरोड येथे नव्याने बांधलेल्या बुद्धविहारात बुद्धमूर्तीचे अनावरण करताना बाबासाहेबांनी विठोबाच्या मूर्तीबद्दल भाष्य केल्याचा उल्लेख उपलब्ध संदर्भांमध्ये आढळतो.

Dr. Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches, Volume 17, Part III मधील संबंधित नोंदीनुसार, बाबासाहेबांनी पंढरपूरच्या विठोबाची मूर्ती ही वस्तुतः बुद्धाची मूर्ती असल्याचे सांगितले होते. त्याच नोंदीत पांडुरंग आणि पुंडलिक या नावांच्या संबंधाबद्दलही त्यांनी एक व्युत्पत्ती मांडल्याचा उल्लेख आहे.

या विधानाचा संदर्भ महत्त्वाचा आहे. कारण बाबासाहेबांनी भारतीय धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना बौद्ध धर्माचा भारतीय समाजावरील ऐतिहासिक प्रभाव अधोरेखित केला होता.

मात्र येथे एक गोष्ट स्पष्ट केली पाहिजे. उपलब्ध खंडातील ही नोंद कुबेर यांच्या Ambedkar: A Critical Study या ग्रंथाचा संदर्भ देते. त्यामुळे या विधानाचा मूळ भाषणाचा संपूर्ण ध्वनिमुद्रित किंवा शब्दशः अधिकृत उतारा उपलब्ध असल्याचे गृहीत धरता येत नाही. बाबासाहेबांच्या नावाने प्रचलित असलेले विधान आणि त्याचा मूळ दस्तऐवजी पुरावा यांत फरक ठेवणे आवश्यक आहे.

विठ्ठलाच्या मूर्तीचे स्वरूप आणि बुद्धाशी असलेले साम्य

विठ्ठलाची मूर्ती इतर अनेक विष्णू किंवा कृष्णमूर्तींपेक्षा वेगळी आहे. विठ्ठल दोन्ही हात कमरेवर ठेवून विटेवर उभा असल्याचे चित्रण आढळते. त्याच्या मूर्तीचे हे वैशिष्ट्य महाराष्ट्राच्या धार्मिक प्रतिमाविश्वात स्वतंत्र स्थान निर्माण करते.

विठ्ठल आणि बुद्ध यांच्या साम्याबद्दल मांडल्या जाणाऱ्या काही प्रमुख निरीक्षणांमध्ये पुढील बाबींचा समावेश होतो.

  • मौन आणि शांतता: विठ्ठलाची उभी प्रतिमा शांत, स्थिर आणि गंभीर स्वरूपाची आहे. बुद्धांच्या ध्यानमग्न व शांत प्रतिमांशी काही अभ्यासक या वैशिष्ट्याची तुलना करतात.
  • विटेवरील उभे राहणे: विठ्ठलाच्या मूर्तीचे हे वैशिष्ट्य स्वतंत्र आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. त्यातून मूर्तीच्या मूळ स्वरूपाबद्दल विविध अर्थ लावले गेले आहेत.
  • मूर्तीचे स्वतंत्र स्वरूप: विठ्ठलाची प्रतिमा पारंपरिक विष्णूच्या शंख, चक्र, गदा, पद्म धारण करणाऱ्या प्रतिमांपेक्षा वेगळी आहे.

तथापि, केवळ मूर्तीचे बाह्य स्वरूप किंवा शांत भाव यांवरून ती बुद्धाचीच मूर्ती आहे, असा अंतिम निष्कर्ष काढता येत नाही. यासाठी मूर्तिशास्त्रीय, पुरातत्त्वीय आणि ऐतिहासिक पुरावे आवश्यक आहेत.

विठ्ठल आणि बुद्ध : रा. चिं. ढेरे यांचे संशोधन

या विषयातील महत्त्वाच्या अभ्यासकांपैकी एक म्हणजे महाराष्ट्राचे प्रसिद्ध संशोधक डॉ. रामचंद्र चिंतामण ढेरे. त्यांचा Rise of a Folk God: Vitthal of Pandharpur हा ग्रंथ विठ्ठलाच्या इतिहासाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा मानला जातो.

या ग्रंथात त्यांनी विठ्ठलाच्या उपासनेचा विकास, लोकपरंपरा, शैव आणि वैष्णव प्रभाव तसेच बौद्ध आणि जैन परंपरांशी असलेले संबंध तपासले आहेत. या ग्रंथातील दहावे प्रकरण विशेष महत्त्वाचे आहे. त्याचे शीर्षक आहे — Vitthal and the Buddha.

ढेरे यांनी विठ्ठल आणि बुद्ध यांच्यातील संबंध स्पष्ट करताना काही साहित्यिक आणि प्रतिमाशास्त्रीय संदर्भ मांडले आहेत. त्यांच्या अभ्यासानुसार, विठ्ठलाला विष्णूचा नववा अवतार मानण्याच्या परंपरेत बुद्धाशी त्याचे नाते जोडले गेले. विष्णूच्या दशावतार परंपरेत बुद्धाचा समावेश केला जातो. त्यामुळे विठ्ठलाची ओळख बुद्धाशी जोडण्याची धार्मिक आणि साहित्यिक पार्श्वभूमी तयार झाली.

ढेरे यांनी विठ्ठलाच्या मौनस्वरूपाचा आणि त्याच्या प्रतिमेतील वैशिष्ट्यांचा संदर्भ देऊन या संबंधाचे विश्लेषण केले आहे. त्यांच्या संशोधनातील एक महत्त्वाचा विचार असा आहे की महाराष्ट्रात पूर्वी व्यापक असलेल्या बौद्ध परंपरेचे काही सांस्कृतिक आणि धार्मिक घटक पुढील काळात विठ्ठलाच्या उपासनेत जतन झाले असण्याची शक्यता आहे.

याचा अर्थ विठ्ठलाची संपूर्ण परंपरा बौद्धच होती, असा सरळ निष्कर्ष ढेरे यांच्या संशोधनातून काढणे योग्य ठरणार नाही. मात्र विठ्ठलाच्या इतिहासात बौद्ध परंपरेचा अभ्यास करण्यासारखा महत्त्वाचा संबंध असल्याचे ते दाखवतात.

विठ्ठलाच्या उपासनेचा इतिहास काय सांगतो?

पंढरपूरच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना शिलालेख आणि ऐतिहासिक नोंदी अत्यंत महत्त्वाच्या ठरतात. उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, पंढरपूरमध्ये विठ्ठल देवतेचा स्पष्ट उल्लेख करणारा बाराव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील शिलालेख महत्त्वाचा मानला जातो. पुढे यादव राजवटीच्या काळात विठ्ठलाच्या मंदिराचा आणि उपासनेचा विस्तार झाल्याचे पुरावे मिळतात.

याशिवाय पंढरपूर परिसरात शैव परंपरेचेही जुने संदर्भ आढळतात. पुंडलिकाच्या मंदिरातील शिवलिंगाचा उल्लेख या संदर्भात महत्त्वाचा आहे. ढेरे यांनी पुंडलिक आणि पुंडरीकेश्वर या नावांचा संबंध तपासताना पंढरपूरच्या प्राचीन शैव परंपरेवरही प्रकाश टाकला आहे.

यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते की पंढरपूरचा धार्मिक इतिहास एकाच परंपरेपुरता मर्यादित नव्हता. येथे विविध धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक प्रवाहांचा परस्परांवर प्रभाव पडत गेला.

मात्र उपलब्ध शिलालेख विठ्ठलाच्या उपासनेचा इतिहास स्पष्ट करतात; ते विठ्ठलाची मूर्ती मूळतः बुद्धाचीच होती, हे थेट सिद्ध करत नाहीत.

मग विठ्ठलाला बुद्धाशी जोडण्यामागील महत्त्व काय?

आंबेडकरी दृष्टिकोनातून या विषयाकडे पाहताना एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक प्रश्न समोर येतो. भारतामध्ये बौद्ध धर्माचा मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला होता. महाराष्ट्रातही बौद्ध संस्कृतीचे अनेक पुरातत्त्वीय आणि ऐतिहासिक अवशेष उपलब्ध आहेत. पुढील शतकांमध्ये धार्मिक आणि सामाजिक परिस्थिती बदलत गेली. या बदलांच्या प्रक्रियेत जुन्या धार्मिक प्रतीकांचे नवे अर्थ लावले गेले असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

बुद्धाला विष्णूचा नववा अवतार मानण्याची परंपराही याच संदर्भात अभ्यासण्यासारखी आहे. काही पुराणपरंपरांमध्ये बुद्धाचा अवतार म्हणून समावेश केला गेला; मात्र त्या बुद्धाला काही ठिकाणी लोकांना मोहित करणारा किंवा वेदमार्गापासून दूर नेणारा म्हणूनही चित्रित केले आहे.

बौद्ध परंपरेतील बुद्ध आणि वैष्णव परंपरेतील बुद्ध-अवतार या दोन्ही संकल्पना एकसारख्या नाहीत. हा फरक समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

त्यामुळे विठ्ठल-बुद्ध संबंधाचा अभ्यास करताना धार्मिक समावेशन, सांस्कृतिक परिवर्तन आणि पूर्वीच्या परंपरांचे नव्या धार्मिक चौकटीत झालेले पुनर्वाचन या तिन्ही गोष्टी लक्षात घ्याव्या लागतात.

पंढरपूरचा विठ्ठल म्हणजे बुद्ध हा दावा पूर्णपणे निराधार आहे, असे म्हणता येणार नाही. कारण त्यामागे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे संदर्भ, रामचंद्र चिंतामण ढेरे यांचे संशोधन आणि विठ्ठलाच्या बौद्ध परंपरेशी असलेल्या साहित्यिक संबंधांचा अभ्यास उपलब्ध आहे.

परंतु त्याच वेळी हा दावा आधुनिक इतिहासलेखनाच्या निकषांवर पूर्णपणे सिद्ध झालेला आहे, असेही म्हणता येणार नाही.

यासाठी विठ्ठलाच्या मूर्तीचे शास्त्रीय मूर्तिशास्त्रीय परीक्षण, प्राचीन शिलालेखांचा अधिक सखोल अभ्यास, बौद्ध साहित्याचे तुलनात्मक विश्लेषण आणि पंढरपूरच्या धार्मिक इतिहासातील कालानुक्रमिक बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे.

आंबेडकरी विचारधारेचा एक महत्त्वाचा आधार म्हणजे चिकित्सक बुद्धिप्रामाण्यवाद. त्यामुळे कोणताही दावा केवळ श्रद्धेने स्वीकारण्याऐवजी उपलब्ध पुरावे, संदर्भ आणि संशोधन यांच्या आधारे त्याचे परीक्षण करणे आवश्यक आहे.

विठ्ठल आणि बुद्ध यांच्यातील संबंधाचा शोध घेणे म्हणजे कोणाच्या श्रद्धेचा अपमान करणे नव्हे. तर महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासातील दुर्लक्षित दुवे समजून घेण्याचा प्रयत्न आहे.

इतिहासाचा अभ्यास प्रश्न विचारल्याने समृद्ध होतो. म्हणूनच हा विषय अधिक संशोधन, चर्चा आणि चिकित्सक अभ्यासाची मागणी करतो.

संदर्भ आणि अभ्यासासाठी स्रोत

या लेखासाठी खालील ग्रंथ, संशोधन आणि दस्तऐवजांचा आधार घेतला आहे.

  1. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे साहित्य: Dr. Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches, Volume 17, Part III — पृष्ठ ५४२ वरील “Pandurang Was None Other Than Buddha” ही नोंद. यात २५ डिसेंबर १९५४ रोजी देहूरोड येथे बाबासाहेबांनी केलेल्या विधानाचा संदर्भ दिला आहे.
  2. रामचंद्र चिंतामण ढेरे: Rise of a Folk God: Vitthal of Pandharpur (Oxford University Press, 2011). विशेषतः Chapter 10 — Vitthal and the Buddha (पृष्ठ १७३–१८८).
  3. Erik Reenberg Sand: Pandharpur and Vitthal, Oxford Bibliographies, 2019. पंढरपूरच्या इतिहासाचा, विठ्ठलाच्या उपासनेचा आणि वारकरी परंपरेचा शैक्षणिक आढावा.
  4. J. Stevenson: An Account of the Bauddho-Vaishnavas, or Vitthal-Bhaktas of the Dakhan, Journal of the Royal Asiatic Society, 1843. विठ्ठलभक्तांमध्ये बुद्ध-अवताराच्या ओळखीचा उल्लेख करणारा ऐतिहासिक अभ्यास.
  5. The Pandharpur Stone Inscriptions: पंढरपूरमधील शिलालेखांचा ऐतिहासिक अभ्यास. विठ्ठलाच्या उपासनेचे पुरावे आणि पंढरपूरच्या धार्मिक इतिहासातील बदल समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा स्रोत.
  6. Indira Gandhi National Centre for the Arts (IGNCA) / eGyanKosh: पंढरपूरच्या धार्मिक केंद्राचा आणि विठ्ठल उपासनेच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करणारे शैक्षणिक साहित्य.

टीप: या लेखात ऐतिहासिक नोंदी, संशोधकांचे निष्कर्ष आणि वैचारिक मांडणी यांत फरक ठेवला आहे. बाबासाहेबांच्या विधानाचा उल्लेख उपलब्ध दुय्यम संदर्भासह केला आहे. विठ्ठलाची मूर्ती मूळतः बुद्धाचीच होती, हा दावा अंतिम पुरातत्त्वीय निष्कर्ष म्हणून मांडलेला नाही.