क्रांतीसूर्य महात्मा जोतिराव फुले: शोषितांच्या अंधारमय जीवनातील ज्ञानाचा प्रकाश

प्रास्ताविक: अंधारातून प्रकाशाकडे

भारतीय समाजसुधारणेच्या इतिहासात ज्यांनी समतेचा पाया रचला आणि शोषितांच्या, वंचितांच्या अंधकारमय जीवनात ज्ञानाचा प्रकाश आणला, असे महान युगपुरुष म्हणजे महात्मा जोतिराव गोविंदराव फुले. महाराष्ट्राच्या मातीत जन्मलेल्या या महामानवाने केवळ शब्दांनी नव्हे, तर आपल्या कृतीतून समाजातील अमानुष जातिभेद, अस्पृश्यता आणि स्त्री-पुरुष असमानतेविरुद्ध ऐतिहासिक लढा दिला. आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या गौरवशाली आणि संघर्षमय जीवनप्रवासाचा आढावा घेणे हे प्रत्येक भारतीयासाठी अत्यंत प्रेरणादायी ठरेल.

जन्म, बालपण आणि संकटांशी सामना

जोतिराव फुले यांचा जन्म 11 एप्रिल 1827 रोजी पुणे जिल्ह्यातील कटगुण (ता. खटाव, जि. सातारा) येथे एका सामान्य कुटुंबात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव गोविंदराव आणि आईचे नाव चिमणाबाई होते. फुले यांचे मूळ आडनाव 'गोऱ्हे' असे होते, परंतु त्यांचे पूर्वज पुण्यात फुलांचा व्यवसाय करत असल्यामुळे त्यांना समाजात 'फुले' याच नावाने ओळखले जाऊ लागले आणि तेच नाव पुढे रूढ झाले.

जोतिराव केवळ नऊ महिन्यांचे तान्हे बाळ असतानाच त्यांच्या आईचे दुर्दैवी निधन झाले. मातृछत्र हरपल्यानंतर त्यांचे पालनपोषण त्यांच्या सगुणाऊ नावाच्या आत्याने अत्यंत प्रेमाने केले. जोतिरावांचे प्राथमिक शिक्षण पुण्यात सुरू झाले. मात्र, त्या काळातील सनातनी सामाजिक परिस्थिती आणि गरिबीमुळे त्यांचे शिक्षण मध्येच सुटले. असे असले तरी, बालपणापासूनच त्यांच्यात कमालीची बुद्धिमत्ता आणि प्रगल्भता होती. त्यांची हीच चुणूक ओळखून गफ्फार बेग मुन्शी आणि ख्रिस्ती धर्मोपदेशक लिजिट साहेब या त्यांच्या शेजाऱ्यांनी गोविंदरावांची समजूत काढली आणि जोतिरावांना पुन्हा शाळेत घालण्यास प्रवृत्त केले.

शिक्षणाचा ध्यास आणि विचारांची प्रगल्भता

शिक्षणाचे महत्त्व उमगलेल्या जोतिरावांनी 1841 मध्ये पुण्याच्या 'स्कॉटिश मिशनरी स्कूल'मध्ये प्रवेश घेतला. या शाळेतील वास्तव्यात त्यांच्या विचारांना खऱ्या अर्थाने एक नवी दिशा मिळाली. थॉमस पेन या विचारवंताच्या 'राइट्स ऑफ मॅन' (Rights of Man) या पुस्तकाचा त्यांच्या तरुण मनावर खोलवर परिणाम झाला. मानवी हक्क, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि समता यांसारख्या आधुनिक मूल्यांची ओळख त्यांना याच काळात झाली.

शिक्षणासोबतच त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातही एक महत्त्वाचा टप्पा आला. 1840 मध्ये वयाच्या अवघ्या तेराव्या वर्षी जोतिरावांचा विवाह नायगावच्या खंडोजी नेवसे पाटील यांच्या कन्या सावित्रीबाई फुले यांच्याशी झाला. सावित्रीबाईंनी जोतिरावांच्या समाजसुधारणेच्या प्रत्येक कार्यात त्यांना शेवटपर्यंत सावलीसारखी आणि खंबीर साथ दिली.

बंडाची ठिणगी: सामाजिक विषमतेचा चटका

1848 मधील एका प्रसंगामुळे जोतिरावांच्या आयुष्याला एक मोठी कलाटणी मिळाली. त्यांच्या एका ब्राह्मण मित्राच्या लग्नाच्या मिरवणुकीत जोतिराव सहभागी झाले होते. तिथे त्यांना त्यांच्या जातीवरून अत्यंत हीन वागणूक देण्यात आली. "शूद्र असून तू या मिरवणुकीत कसा?" असा संतप्त सवाल विचारून सनातनी लोकांनी त्यांना मिरवणुकीतून बाहेर काढले आणि अपमानित केले.

या अपमानाने जोतिराव आतून हादरून गेले. ते अस्वस्थ झाले, परंतु त्यांनी रडत न बसता या जुलमी व्यवस्थेविरुद्ध थेट लढण्याचा निश्चय केला. त्यांनी या समस्येच्या मुळाशी जाण्याचा प्रयत्न केला आणि त्यांना जाणवले की, बहुजन समाजातील अज्ञान आणि शिक्षणाचा अभाव हेच या सर्व गुलामगिरीचे मूळ कारण आहे. जोपर्यंत समाज शिक्षित होत नाही, तोपर्यंत तो या मानसिक गुलामगिरीतून मुक्त होणार नाही, याची त्यांना खात्री पटली.

स्त्री शिक्षणाचा पाया: भारताच्या इतिहासातील सुवर्णपान

वरील सुप्रसिद्ध ओळींमधून त्यांनी शिक्षणाचे अनन्यसाधारण महत्त्व समाजाला पटवून दिले. समाजातील अर्धा भाग असलेल्या स्त्रियांना शिक्षणापासून वंचित ठेवले जात होते. हे ओळखून 1 जानेवारी 1848 रोजी जोतिरावांनी पुण्याच्या भिडेवाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. भारतात स्त्रियांसाठी शाळा उघडणारे ते पहिले भारतीय समाजसुधारक ठरले.

सावित्रीबाईंची खंबीर साथ

शाळा तर उघडली, पण समाजात मुलींना शिकवण्यासाठी शिक्षक मिळेनात. सनातनी लोक मुलींना शिकवण्यास तयार नव्हते. अशा वेळी जोतिरावांनी स्वतःच्या पत्नीला, सावित्रीबाईंना घरात आधी लिहायला-वाचायला शिकवले आणि त्यांना शिक्षिका बनवले. सावित्रीबाईंनी समाजाचा रोष पत्करून, रस्त्यावरून जाताना अंगावर शेण आणि दगड झेलूनही मुलींना शिकवण्याचे महान कार्य अविरत सुरू ठेवले. पुढे जोतिरावांनी केवळ मुलींसाठीच नाही, तर अस्पृश्य मुलांसाठीही पुण्यात शाळा उघडल्या आणि शिक्षणाची गंगा तळागाळापर्यंत पोहोचवली.

मानवतेचा पुजारी: अस्पृश्यता निवारणाचे कार्य

त्या काळात अस्पृश्य समजल्या जाणाऱ्या समाजाला साधे मानवी हक्कही नाकारले गेले होते. त्यांना सार्वजनिक ठिकाणी पाणी पिण्याचीही बंदी होती, जी अतिशय अमानवीय प्रथा होती. या प्रथेवर थेट घाव घालत जोतिरावांनी 1868 मध्ये आपल्या स्वतःच्या घरातील पाण्याचा हौद अस्पृश्यांसाठी खुला केला.

केवळ उपदेश न करता स्वतः कृतीतून दाखवून देणारी ही कृती त्या काळातील सनातनी समाजाला दिलेले एक खूप मोठे आणि धाडसी आव्हान होते. त्यांनी अस्पृश्यतेला ईश्वरी नियमाच्या आणि निसर्गाच्या विरुद्ध मानले. जगात जन्म घेणाऱ्या प्रत्येकाला सन्मानाने जगण्याचा समान अधिकार असल्याचे त्यांनी ठणकावून सांगितले.

सत्यशोधक समाजाची स्थापना: समतेचा एल्गार

समाजातील ब्राह्मणी वर्चस्व आणि कर्मकांडांच्या जोखडातून बहुजनांची मुक्तता करण्यासाठी 24 सप्टेंबर 1873 रोजी महात्मा फुलेंनी 'सत्यशोधक समाजा'ची स्थापना केली.

मानवाला मानसिक आणि সামাজিক गुलामगिरीतून मुक्त करणे, पुरोहितांच्या मध्यस्थीशिवाय ईश्वराची (ज्याला ते 'निर्मिक' म्हणत) थेट भक्ती करणे आणि जातिभेद नष्ट करून समाजात खरी समता प्रस्थापित करणे, ही या सत्यशोधक समाजाची प्रमुख उद्दिष्टे होती. या समाजाने समाजात एक नवी क्रांती आणली. सत्यशोधक समाजाने लग्नकार्यात ब्राह्मणांशिवाय विधी करण्याची आणि मंगलाष्टके म्हणण्याची नवी प्रथा सुरू केली, ज्यामुळे सामान्य आणि गरीब लोकांची होणारी मोठी आर्थिक पिळवणूक थांबली.

शेतकऱ्यांचा खरा कैवारी: कृषीविकासाचा ध्यास

जोतिराव स्वतः एका शेतकरी कुटुंबातून आले होते, त्यामुळे त्यांना शेतकऱ्यांच्या व्यथांची, त्यांच्या हालअपेष्टांची अगदी जवळून जाण होती. त्यांनी 'शेतकऱ्याचा असूड' या आपल्या जगप्रसिद्ध ग्रंथातून तत्कालीन शेतकऱ्यांच्या दयनीय अवस्थेचे अत्यंत विदारक चित्रण केले आहे.

सरकारचा जाचक शेतसारा, सावकारांचे न सुटणारे पाश आणि नैसर्गिक आपत्ती या दुष्टचक्रात अडकलेल्या शेतकऱ्याला बाहेर काढण्यासाठी त्यांनी सरकारकडे अनेक धाडसी मागण्या केल्या. शेतकऱ्यांना आधुनिक शेतीचे तंत्र शिकवावे, शेतीला पाणी पुरवण्यासाठी धरणे बांधावीत आणि शेतकऱ्यांच्या मुलांना सक्तीचे व मोफत शिक्षण द्यावे, या त्यांच्या प्रमुख मागण्या होत्या. 1888 मध्ये व्हिक्टोरिया राणीच्या नातवाच्या (ड्यूक ऑफ कनॉट) सन्मानार्थ आयोजित एका भव्य कार्यक्रमात ते मुद्दाम फाटके कपडे घालून आणि हातात काठी घेऊन शेतकऱ्यांचे प्रतिनिधी म्हणून उपस्थित राहिले. तिथे त्यांनी ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना भारतीय शेतकऱ्यांची खरी आणि विदारक परिस्थिती थेट शब्दांत सुनावली.

विधवा विवाह आणि बालहत्या प्रतिबंधक गृह: एक मानवतेचे पाऊल

त्याकाळी समाजात विधवा स्त्रियांची स्थिती अत्यंत भीषण आणि वेदनादायी होती. सक्तीचे केशवपन आणि सामाजिक बहिष्कार यामुळे अनेक विधवा स्त्रियांवर अन्याय-अत्याचार व्हायचे. अनेकदा मनाविरुद्ध गर्भवती राहिल्याने समाजात तोंड दाखवायला जागा नसायची.

अशा निराधार स्त्रियांना आधार देण्यासाठी आणि भ्रूणहत्या थांबवण्यासाठी जोतिरावांनी 1863 मध्ये स्वतःच्या घरात 'बालहत्या प्रतिबंधक गृह' स्थापन केले. ज्या स्त्रिया समाजाच्या भीतीने आत्महत्या करायला निघाल्या होत्या किंवा आपल्या जन्मदात्या बाळाला मारून टाकत होत्या, त्यांना फुले दांपत्याने हक्काचा आश्रय दिला. याच गृहात जन्मलेल्या काशीबाई नावाच्या एका ब्राह्मण विधवेच्या मुलाला (यशवंत) त्यांनी स्वतः दत्तक घेतले, त्याचे संगोपन केले आणि त्याला पुढे डॉक्टर बनवून समाजासमोर एक आदर्श उभा केला.

लेखणीतून जागृती: फुले यांची विपुल ग्रंथसंपदा

महात्मा फुलेंनी केवळ प्रत्यक्ष कृतीच केली नाही, तर आपल्या धारदार लेखणीतून समाजाला जागे करण्याचे कामही केले. त्यांनी विपुल साहित्यनिर्मिती केली.

त्यांनी लिहिलेले 'तृतीय रत्न' हे नाटक म्हणजे शिक्षणाचे महत्त्व सांगणारे आणि ब्राह्मणी वर्चस्वावर टीका करणारे मराठीतील पहिले सामाजिक नाटक मानले जाते. 'गुलामगिरी' या पुस्तकातून त्यांनी जातिव्यवस्थेवर आणि अमेरिकेतील गुलामगिरीवर कठोर प्रहार केले. 'शेतकऱ्याचा असूड' हा ग्रंथ शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांचा जाहीरनामाच ठरला. तर त्यांचा 'सार्वजनिक सत्यधर्म' हा शेवटचा ग्रंथ त्यांच्या निधनानंतर प्रसिद्ध झाला, ज्यामध्ये त्यांनी जगाला विश्वबंधुत्वाचा आणि खऱ्या मानवधर्माचा संदेश दिला आहे.

जनतेचा 'महात्मा' आणि अखेरचा प्रवास

जोतिरावांनी आपले संपूर्ण आयुष्य समाजातील उपेक्षितांच्या कल्याणासाठी वेचले. त्यांच्या या महान आणि निस्वार्थ कार्याची दखल खुद्द जनतेने घेतली. 11 मे 1888 रोजी मुंबईच्या कोळीवाडा (मांडवी) येथे रावबहादूर वंडेकर यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या एका प्रचंड जाहीर सभेत, जनतेच्या वतीने जोतिरावांना 'महात्मा' ही अत्यंत मानाची पदवी बहाल करण्यात आली.

आयुष्यभर बहुजनांसाठी संघर्षाचा वसा घेतलेले हे क्रांतीसूर्य 28 नोव्हेंबर 1890 रोजी पुण्यात अनंतात विलीन झाले. मृत्यूच्या शेवटच्या क्षणापर्यंत त्यांच्या मनात समाजाचाच विचार सुरू होता. त्यांनी आपली पत्नी सावित्रीबाई आणि दत्तक पुत्र यशवंत यांना हे समाजसेवेचे व्रत पुढेही सुरू ठेवण्याचा संदेश दिला होता.

निष्कर्ष: युगानुयुगे टिकणारा विचार

महात्मा फुले हे केवळ एक हाडामासाचे व्यक्ती नव्हते, तर ते एक धगधगते विचार होते. भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी त्यांना अभिमानाने आपले 'तिसरे गुरू' मानले होते. आज आपण ज्या प्रगत आणि आधुनिक भारताचे स्वप्न पाहतो आहोत, त्याचा भक्कम पाया महात्मा फुलेंनी दीडशे वर्षांपूर्वीच रचला होता.

स्त्री शिक्षण असो, शेतकऱ्यांचे जळजळीत प्रश्न असोत किंवा जाती निर्मूलनाची चळवळ असो; प्रत्येक क्षेत्रात त्यांचे विचार आजही एका दीपस्तंभासारखे आपल्याला अचूक मार्गदर्शन करत आहेत. त्यांच्या जयंतीनिमित्त केवळ त्यांच्या प्रतिमेचे पूजन करण्यापेक्षा, त्यांच्या विचारांचे खरे पाईक होणे आणि त्यांनी दाखवलेल्या समतेच्या मार्गावर चालणे, हीच महात्मा जोतिराव फुले यांना आपली खरी आणि सार्थ श्रद्धांजली ठरेल.